Kıyıların sağladığı ekosistem hizmeti algısının değerlendirilmesi: Samsun, Mimar Sinan-Körfez kıyı aksı örneği

Geçmişten günümüze kentlerin gelişimi incelendiğinde Sanayi Devrimi'nden sonra kırsaldan kente göçlerin başlamasıyla özellikle kıyıya ulaşılabilir kentlerde nüfus artışı yaşanmış, bu durum insanların temel ihtiyaçlarından barınma ihtiyacının artmasına neden olmuş ve böylece gri alt yapılar artmış, yanlış alan kullanımları ve beraberinde çevresel sorunlar meydana gelmiştir. Tez kapsamında oldukça hızlı gelişim gösteren Samsun ili Atakum ilçesi Mimar Sinan-Körfez kıyı bandı çalışma alanı olarak seçilmiştir. Atakum ilçesi Mimar Sinan-Körfez kıyı şeridinin sağladığı ekosistem hizmetlerinin irdelenmesi ve kıyı kullanıcıların sağlanan ekosistem hizmetlerine yönelik algılarının belirlenmesi amaçlanmış, planlama ve tasarım ilkeleri noktasında da öneriler getirilmiştir. Çalışmada ilk olarak yerinde gözlem tekniği ile mekânsal analiz yapılmıştır. Mekânsal analiz 2024 yılı Şubat, Nisan ve Temmuz ayları olmak üzere senenin üç farklı ayında, haftanın iki farklı günü ve günün üç farklı saatinde gerçekleşmiştir. İkinci aşamada kullanıcıların estetik açıdan mekân kullanım tercihlerini belirleyebilmek amacıyla Ziyaretçi Temelli Fotoğraflama (VEP) Tekniği kullanılmıştır. Çalışma kapsamında toplamda 40 kişi ile anket çalışması yürütülmüş, çalışma alanında gitmeyi en çok tercih ettikleri ve en az tercih ettikleri açık mekânları fotoğraflamaları, tercih edip etmeme sebeplerini detaylı olarak yazmaları istenmiştir. VEP Tekniği ile en çok tercih edilen alanlar, yüzme alanları, açık-yeşil alanlar ve etkinlik alanları olarak belirlenmiş; en az tercih edilen alanlar ise yat limanı ve kayalık alanlar olarak belirlenmiştir. Çalışmanın son aşamasında ise alan kullanıcılarının alandan memnuniyetleri ve alanın sağladığı ekosistem hizmetlerine (kaynak sağlayan, düzenleyen, destekleyici ve kültürel) ilişkin algı düzeylerini belirlemek adına 350 kişiden oluşan iki farklı kullanıcı grubu (15-37 yaş ve 38-70 yaş) ile anket çalışması yürütülmüştür. Anket sonuçları ile yaş aralığı değiştikçe algı düzeyi arasında farklılıklar olduğu tespit edilmiştir. Kullanıcılara yöneltilen ekosistem hizmetleri algı düzeyleri yargılarında; kaynak sağlayan ekosistem hizmetlerinde "yiyecek sağlama" noktasında ilk kullanıcı grubundan elde edilen veriler olumsuz (%41) iken, ikinci kullanıcı grubundan olumlu (%60) yanıt elde edilmiştir. Düzenleyici ekosistem hizmetlerinde "su arıtımı ve atık kontrolü" ifadesine ilk kullanıcı grubu olumsuz (%61) yanıt verirken, ikinci kullanıcı grubu olumlu (%55) yanıt vermiştir. Destekleyici ekosistem hizmetlerinde "bitkiler aracılığıyla kente sağlanan oksijen (fotosentez)" ifadesine ilk kullanıcı grubu olumsuz (%64) yanıt verirken, ikinci kullanıcı grubu olumlu (%55) yanıt vermiştir. Algı düzeyini ölçmeye yönelik son hizmet olan kültürel ekosistem hizmetlerinde ise iki grup arasında elde edilen cevapların birbirine yakınlığı belirlenmiştir; fakat "faaliyetlere imkân (dinlenmek, oturmak, piknik yapmak, kitap/gazete okumak vb.) ifadesine ilk kullanıcı grubunun olumlu (%96) yanıtı yoğunluktayken, ikinci kullanıcı grubundan elde edilen olumlu (%57) yanıtlar azınlıkta kalmıştır. Yaşanabilir kentler oluşturma noktasında alanların sağladığı ekosistem servislerinin ve halkın algısının ortaya konulması, kentlerin gelecek nesillere sürdürülebilir bir şekilde aktarılması yönünden büyük önem taşımaktadır. Bu çalışma ile hem mekânsal tercihlerin, hem alan memnuniyetinin, hem de ekosistem servisleri algısının ortaya konulması sağlanmıştır. Çalışmanın yerel yönetimlere ve bu konuda çalışma yapacak araştırmacılara yol gösterici olacağı düşünülmektedir. Anahtar Kelimeler: Kıyı, Ekosistem Hizmetleri, Atakum, Kent, Mekânsal Analiz, Ziyaretçi Temelli Fotoğraflama, Anket Çalışması