Kızılırmak ve yeşilırmak havza karakteristiklerinin belirlenmesi ve su kalitesinin değerlendirilmesi

Bu çalışmanın amacı, Türkiye'nin önemli nehir havzaları olan Kızılırmak ve Yeşilırmak Havzalarındaki su kalitesinin doğal ve yapay etkiler sonucunda değişimlerinin seviyesini tespit etmek, havza karakterizasyonunu ortaya koymak ve su kalitesini değerlendirmektir. Çalışmada, Kızılırmak'ta 8, Yeşilırmak'ta 36 su kalite gözlem istasyonuna ait 26 su kalite parametresi ölçüm sonuçları değerlendirilmiş ve her bir parametrenin uzaysal dağılım haritası hazırlanmıştır. Çalışmanın ilk basamağını havza karakterizasyonu oluşturmaktadır. Havzalardaki baskı unsurları tespit edilerek ve yük miktarları belirlenerek, Günlük Maksimum Toplam Yük (GMTY) yaklaşımı toplam azot (TN) ve toplam fosfor (TP) parametreleri bazında uygulanmıştır. İkinci aşamada su kalitesinin genel durumu ortaya konmuş ve su kalite indeks değerleri hesaplanmıştır. Son olarak Temel Bileşen Analizi (TBA) uygulanarak nehir havzalarında uzun vadede izlenmesi önerilen su kalite parametreleri belirlenmiştir. Çalışmanın sonuçlarına göre, Kızılırmak Havzasında 462 yerüstü su kütlesinin 147'si noktasal kaynaklı, 421'i yayılı kaynaklı, Yeşilırmak Havzasında 116 yerüstü su kütlesinin 63'ü noktasal kaynaklı, 96'sı yayılı kaynaklı baskı altında olduğu belirlenmiştir. GMTY sonuçları değerlendirildiğinde, Kızılırmak Havzası bütününde aynı deşarj standardının uygulanması durumunda yapılan hesaplama sonuçlarına göre mevcut deşarj standartlarında TN %49,06, TP %94,9 oranında, Yeşilırmak Havzasında TN %42,8, TP %83,3 oranında azaltıma gidilmesi gerekliliği ortaya konulmuştur. Karakteristik değerlere göre değerlendirme yapıldığında, her iki nehir havzası sınıf I su kalite kategorisini temsil etmektedir. Kızılırmak ve Yeşilırmak Nehir Havzalarında dünya çapında bilinen ve yaygın olarak kullanılan Ulusal Sanitasyon Vakfı Su Kalite İndeksi, Kanada Çevre Bakanlığı Su Kalite İndeksi; sınırlı sayıda çalışmada kullanılan Bulanık Su Kalite İndeksi karşılaştırmalı olarak uygulanmıştır. Uygulanan indeks hesaplama modellerine göre her iki havzanın da su kalitesinin "Orta" seviye olduğu belirlenmiştir. Son olarak TBA sonuçları değerlendirildiğinde, Kızılırmak Havzası su kalitesinde ortaya çıkan toplam varyansın %78,92'sini ilk 3 eksenle ve %95,78'ini ilk 5 eksenle açıklanırken, Yeşilırmak Havzasında toplam varyansın %62,60'ı ilk 3 eksenle ve %84,45'i ilk 5 eksenle açıklanmaktadır. Bu çalışma ile su kalitesinin indeks kullanılarak değerlendirilmesinin ve havzanın zamansal ve mekânsal değişimlerini temsil eden izleme parametrelerinin belirlenmesinin faydalı olacağı sonucuna varılmıştır.