Dedegöl dağının geç kuvaterner buzullaşması ve kozmojenik 36Cl jeokronolojisi

Son yıllarda, Türkiye'de bulunan dağlar hakkında yapılan araştırmalar, buzul jeokronolojisinde kayda değer bir ilerleme kaydetti. Bu çalışmalar, büyük buzul ilerlemelerinin Geç Pleistosen'de ve kısmen de Holosen'de gerçekleştiğini göstermektedir. MIS-2 buzullarının maksimum yayılımı, Son Buzul Maksimumu (LGM, yani 21 bin yıl önce) sırasında meydana gelmiştir. Bazı dağlarda buzulların uzunluğu 6 km'ye ulaşmıştır. Batı Toroslar bölgesinde bulunan Dedegöl Dağı'nın kuzeyinde (37.64oN, 31.27oE, 2992 m) geçmiş buzulların yayılımı ve ne zaman aktif oldukları bilinmiyordu. Zahno vd. (2009), Dedegöl Dağı'nın doğu kesiminde yer alan Muslu Vadisi'nde kozmojenik 10Be ve 26Al ile kozmojenik tarihlendirme yöntemini kullanmıştır. Yapılan çalışmada LGM buzullarının 29.6 ± 1.9 bin yıl önce geri çekildiğini ve küresel Son Buzul Maksimumundan sonra ortadan kaybolduğunu öngörmüştür. Zahno vd. (2009) göre, buzulların geri çekilişleri 17.7 ± 1.4 bin yıldan fazla değildir. Çılğın (2015), Dedegöl Dağı'ndaki moren depolarını OSL tarihlendirme methodunu kullanarak tarihlendirmiş ve birden fazla buzullaşmanın var olduğu kanıtına ulaşmıştır. Bu çalışmanın temel amacı Dedegöl Dağı'nın kuzey vadilerinde buzul jeomorfolojisini belirlemek ve kozmojenik tarihlendirme ile buzul jeokronolojisine elde etmektir. Bu amaçla çalışma alanının jeomorfolojik haritaları hazırlandı. Daha sonra, kozmojenik yüzey tarihlendirme için morenlerden kaya örnekleri alınmıştır. Ana buzul vadileri ve moren sınırları GPS kullanılarak haritalandırılmıştır. Buzullar tarafından oluşturulan yanal morenler ve sirkler gibi hem aşınım hem de birikim şekilleri belirlenmiştir. Bu yer şekilleri, yüzey morfolojilerini analiz etmek için doğrudan gözlem ile çizilmiştir. Arazi çalışması sırasında morenlerin yükseklik, uzunluk ve genişlik özellikleri ile numune yerleri not edilmiştir. Arazi çalışmalarından sonra arazi ve CBS veri tabanı yapısından elde edilen veriler CBS (Coğrafi Bilgi Sistemleri) yazılımında (ArcMap 10.3) topoğrafya haritaları ile karşılaştırılmış ve yeni haritalar üretilmiştir. Her buzul vadisi için, örnek lokasyonlarına, tüm moren tiplerine, sirklere ve diğer buzul yer şekillerine dayanılarak jeomorfoloji haritaları hazırlanmıştır. Dedegöl Dağı'nda kozmojenik 36Cl tarihlendirme yöntemi, morenlerin kozmik radyasyona maruz kalma yaşlarını belirlemek için kullanılmıştır. Bu şekilde, herhangi bir kayaç yüzeyinin yeryüzünde maruz kaldığı zaman süresi belirlenebilir. (Davis ve Schaeffer, 1955; Phillips vd, 1986; Zreda vd, 1991; Zreda ve Phillips, 2000). Kozmojenik 36Cl tarihlendirmesi için numuneler, morenlerin üzerindeki bloklardan toplanmıştır. Blokların üst birkaç santimetresinden çekiç ve keski kullanılarak numuneler alınmıştır. Bloklar konumlarına göre seçilmiştir. Bloklar, görünüşleri, boyutları, korunmaları ve sırttaki konumlarına göre örneklenmiştir. Moren matrisinde güçlü kökleri olan dayanaklı bloklar tercih edilmiştir. ITU/Kozmo-Lab'da hazırlanan nihai hedef numuneler ASTER AMS laboratuvarına (Fransız Ulusal Tesisi, CEREGE, Aix en Provence) gönderilmiştir. Elde edilen sonuçlardan yüzey yaşlarını elde etmek için 36Cl Exposure Age Calculator v2.0. CRONUS Calculator kozmojenik yüzey hesaplama yazılımı kullanılmıştır (http://cronus.cosmogenicnuclides.rocks/2.0/html/cl/). Dedegöl Dağı'ndaki morenlerden toplam 20 numune toplanmıştır. Sayacak, Kisbe ve Karagöl vadilerinden 20 örnek tarihlendirilmiştir. Sayacak Vadisinde sekiz örnek, Kisbe Vadisi'nde beş örnek ve Karagöl Vadisi'nde yedi örnek tarihlendirilmiştir. Dedegöl Dağı'ndaki morenlerden elde edilen kozmojenik 36Cl yaş verileri Türkiye buzul jeokronolojisine katkıda bulunmuştur. Dedegöl Dağının kuzey vadilerindeki morenlerden alınan 20 örnek kozmojenik 36Cl tarihlendirme yöntemiyle tarihlendirilmiştir. Elde edilen bu yaşlar Dedegöl Dağı'nda en az 3 farklı buzullaşma döneminin kanıtlarını ortaya koymuştur. Son Buzul (Late Glacial) morenleri; 29.1 ± 1.7 bin yıl ve Erken Holosen morenleri 10.9 ± 0.8 bin yıl önce Sayacak Vadisi'nde depolanmıştır. Karagöl Vadisi'nde ise, Geç Buzul (Late Glacial) dönemine ait morenler; 13.5 ± 0.7 ve 16.4 ± 1.1 bin yıl önce depolanmıştır. Kisbe Vadi'sinde sadece Holosen morenleri; 11.6 ± 0.7 bin yıl önce depolanmışlardır. Kozmojenik yüzey tarihlendirme sonuçları Dedegöl Dağı'nda maksimum buzul ilerlemesinin 32.4 ± 3.3 bin yıl önce olduğunu ortaya koymuştur. Elde edilen yaşlara göre en yaşlı morenler Sayacak vadisi'ndeki hummocky morenlerdir. Bu yaşlar Son Buzul Maksimumu (21 ± 2 bin yıl öncesi) öncesi buzul yayılımının olduğunu kanıtlamıştır. En yaşlı morenlerden alına bu örneklerin ortalaması alındığında, Dedegöl Dağı'nda maksimum buzul ilerlemesi 29.1 ± 1.7 bin yıl önce olmuştur. Karagöl Vadisi'nde iyi korunmuş Geç Buzul (Late Glacial) morenleri ortalama15.4 ± 0.9 bin yıl öncesi olarak tarihlendirilmiştir. Elde edilen yaşlar ise 13.5 ± 0.7 ve 16.4 ± 1.1 bin yıldır. Karagöl Vadisi cephe moreninden elde edilen bu yaşlar Geç Buzul döneminin kanıtlarını sunmuştur. Dedegöl Dağı'nda Erken Holosen dönemine ait morenler tarihlendirilmiştir. Kisbe Vadisi'nde yalnız Erken Holosen morenleri (11.6 ± 0.7 bin yıl) tespit edilmiştir. Sayacak Vadisi sağ yanal moreni 10.9 ± 0.8 bin yıl, Karagöl Vadisi hummocky morenleri ise 11.6 ± 0.7 bin yıl olarak tarihlendirilmiştir.