Mekansal kimliğin sürdürülmesinde tarihi kent merkezlerinin kamusal gücünün kentsel tasarım bağlamında değerlendirilmesi: İstiklal Caddesi aksı ve Taksim Meydanı (İstanbul) örneği

Kamusal alanlar, tüm topluma ait olan, toplumun tüm bireylerince paylaşılan ve erişilebilen, herkese açık, kimsenin yabancı sayılmadığı, farklı bakış açılarının birlikte var olduğu ve bir araya gelebildiği ortak alanlardır. Bir kentin kamusal alanlarında yer alan tüm mekansal deneyimler ve toplumsal ilişkiler, kentsel kültürün toplumsal üretimini içerir. Kentlerin geçmişlerine dair izler içeren, kentsel mekanın kimliğini biçimlendiren kamusal alanlar, toplumsal hafıza oluşturma görevi de yüklenirler. Bu tez çalışmasının konusunu oluşturan Taksim Meydanı ve çevresi, erken Cumhuriyet döneminde bu hafıza yerleri'nin en güçlülerinden biri olmuş; kurulan genç Cumhuriyet'in Osmanlı'nın eski payitahtı olan İstanbul'da benimsenmesi amacıyla, bölgenin fiziksel çevresi çeşitli müdahalelere sahne olmuştur. Kentsel ölçekteki bu müdahaleler, oluşturulan sembol ve bu mekanlarda geliştirilmesi hedeflenen ritüeller, Cumhuriyet kavramının toplumsal hafızada inşa edilmesi için birer araç halini almıştır. Bu doğrultuda, bu dönemde güçlü imar faaliyetlerine sahne olan Taksim Meydanı ve çevresi, yeniden biçimlenmesi öngörülen kültürel ve toplumsal yaşama dair beklentileri meşru kılabilecek bir kentsel mekanı tanımlamaktadır. Kendisini kuran öğeleriyle beraber bir kentsel kültürel peyzaj olan Taksim Meydanı'nın Taksim Yayalaştırma Projesi ile hem toplumsal tarih ve bellek üzerindeki önemi, hem de kullanıcı yapısı değiştirilmek istenmektedir. Bu tespit, "meydan ve park" ilişkisinin "alışveriş merkezi ve ön bahçesi" ilişkisine dönüştürüldüğü mevcut proje ile kendini göstermektedir. Araç ve yaya trafiğini rahatlatacağı gerekçesiyle hazırlanan 98 bin metrekarelik Taksim Meydanı yayalaştırma projesi, çok büyük bir kentsel müdahaledir ve özellikle dalış tünelleriyle mevcut yol-bina ilişkisini kopararak, bölgenin "tarihi kentsel peyzajını" yok etmektedir. Gezi Parkı, yaklaşık 70 yıldan bu yana halka açık yeşil alan olarak bölgenin önemli bir eksikliğini gidermekte olup, gerek kentsel tasarım açısından özel nitelik taşıyan elemanları, gerekse ağaçları ve iç yollarıyla, bölgenin tek yoğun yeşilidir. Öte yandan, Cumhuriyetin ilk yıllarında dönemin ünlü şehirci ve mimarına ısmarlanmış ve özenle tasarlanmış tarihî değeri olan bir parktır. Bu nitelikleriyle, bugün bakımsız ve güvensiz olduğu ileri sürülerek gözden çıkarılması yerine, dünyanın tüm uygar ve gelişmiş kentlerindeki parklar gibi İstanbul'un imajına uygun bir şekilde bakımlı ve güvenli hale getirilerek, kent yaşamıyla bütünleştirilmelidir. Bu da, halen hedeflendiği gibi tamamen farklı bir niteliğe dönüştürülmesi değil, sıhhileştirilerek 70 yıllık kamu yeşili olma özelliğinin sürdürülmesi anlamına gelmektedir. Bu tez kapsamında, Taksim Meydanı ve Gezi Parkı'nın İstiklal Caddesi bağlamı içindeki yeri ve tarihsel kültürel peyzaj önemi vurgulanmakta; gerek proje öncesi ve gerekse proje ile öngörülen düzenlemeler kentsel tasarım ilkeleri bağlamında kritik edilmekte; metropol İstanbul'un tüm toplumsal kesimlerini kucaklayan çoğulcu, mevcut sorunları çözücü ve ihtiyaca cevap veren bir kentsel tasarım düzenlemesinin rasyonelleri ortaya konulmaktadır.