Merkez-çevre teorisi ve dünya sistemleri teorisinin yarı çevre kavramı perspektifinden Türkiye-Suriye ilişkilerinin analizi: 2002-2025 döneminde etkileşim ve dinamikler

Bu çalışma, 2002-2025 döneminde Türkiye ile Suriye arasında gelişen etkileşimleri merkez-çevre kuramı ve dünya sistemi kuramının "yarı çevre–çevre" olarak adlandırılan ardışık iki basamağı perspektifinden incelemektedir. Araştırma şu sorulara odaklanır: "Türkiye neden ve nasıl yarı çevre, Suriye neden çevre konumunda kalmıştır; bu asimetrik konumlanma ikili ilişkilerde hangi dış politika tercihlerini tetiklemiştir?" Dönemin başlangıcı olarak 2002 seçilmiştir; zira Adalet ve Kalkınma Partisi'nin "komşularla sıfır sorun" doktrini Ankara-Şam hattında otuz yıl sonra ilk kapsamlı normalleşme sürecini başlatmıştır. 2025 ise kriz sonrası çok kutuplu dengelerin olgunlaştığı ve tarafların kademeli yeniden angajmana yöneldiği son eşiği temsil eder. Yöntem olarak tarihsel yorumsamacı bir çerçevede tasarlanmış nitel durum çalışması benimsenmiş; süreç izleme, belge analizi ve tematik içerik analizi birlikte kullanılarak diplomatik arşivler, TBMM tutanakları, medya raporları ve ticaret verileri derinlemesine taranmıştır. Bulgular, Türkiye'nin yarı çevre statüsünün merkez güçlerin (ABD, AB, Rusya) önceliklerini dikkate alan "esnek ittifak–seçici özerklik" dengesine dayandığını göstermektedir. 2002-2011'deki yakınlaşma politikası, Suriye krizinin derinleşmesiyle güvenlik ve sınır yönetimi odaklı müdahaleci bir tutuma evrilmiş; bu dönüşüm göç krizi, sınır güvenliği ve bölgesel vekâlet savaşları bağlamında Türkiye'yi doğrudan etkilemiştir. Astana Süreci gibi çok taraflı girişimler Ankara'nın arabulucu kapasitesini artırsa da merkez ülkelerin çıkarları ve Suriye'deki farklı aktörlerin pozisyonlarıyla sınırlanmıştır. Sonuç olarak, yarı çevre-çevre etkileşimi çerçevesi, Türkiye'nin dış politika tercihlerini ve Suriye ile ilişkilerini açıklamada bütüncül bir kavramsal dayanak sunmaktadır. Çalışma, göç, ticaret ve sınır güvenliği eksenlerini eşzamanlı ele alarak literatürdeki parçalı yaklaşımı bütünleştirici yeni bir ampirik katkı sağlamaktadır.