Metal etkisi uygulanarak yetiştirilen roka (Eruca sativa) bitkisinin antioksidan aktivitesinin belirlenmesi

Günümüz dünyasında çevre kirliliği, modern yaşamın stresli yapısı ve kullanılan çeşitli ilaçlar, sadece insanlar üzerinde değil, tüm canlılar üzerinde de olumsuz etkiler yaratmaktadır. Bu faktörler, canlı organizmaların hücrelerinde serbest radikallerin oluşumuna neden olmaktadır. Serbest radikaller, hücre bileşenlerini okside ederek zarar verir ve bu süreçte proteinler, lipitler ve nükleik asitler gibi önemli biyomoleküller hedef alınır. Bu zararlar, hücresel işlev bozukluğuna ve ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. Oksidatif stres, serbest radikallerin hücrelere zarar vermesi sonucu ortaya çıkan bir durumdur. Serbest radikaller, hücrelerin doğal metabolik süreçleri sırasında oluşabilir, ancak çevresel faktörler bu oluşumu artırabilir. Oksidatif stres, DNA mutasyonlarına, protein yapılarının bozulmasına ve hücre membranlarının hasar görmesine neden olabilir. Bu durum, kanser, kalp ve damar hastalıkları, şeker ve nörodejeneratif hastalıklar gibi pek çok kronik hastalıkta etkili olduğu görülmektedir. Antioksidanlar, serbest radikalleri nötürleyerek oksidatif stresi azaltan bileşiklerdir. Antioksidanlar, hücreleri koruyarak sağlığın sürdürülmesine yardımcı olur. Bu moleküller, hem vücut tarafından üretilen (endojen) hem de dış kaynaklı (eksojen) olabilir. Diyetle alınan antioksidanlar, bitkisel kaynaklardan gelen fenolik bileşikler, flavonoidler, vitaminler ve mineraller gibi bileşenler içerir. Bitkiler, doğal antioksidanlar açısından zengin kaynaklardır ve bu nedenle beslenmede önemli bir yere sahiptir. Son dönemlerde, doğal bitkisel ürünlere olan ilgi giderek artmış ve birçok bitkinin antioksidan özellikleri detaylı olarak araştırılmıştır. Bu bitkilerden biri olan roka (Eruca sativa), Brassicaeae ailesine ait olup, yüksek antioksidan özelliklere sahip flavonoidler, fenolik bileşikler, vitaminler ve karotenoidler gibi bileşikler içermektedir. Roka, Brassicaceae (Turpgiller) familyasına ait, genellikle Akdeniz mutfağında yaygın olarak kullanılan bir bitkidir. Latince adı Eruca sativa olan bu bitki, özellikle salatalarda, garnitür olarak ve çeşitli yemeklerin içinde kullanılan aromatik ve acımsı bir tada sahiptir. Roka bitkisi, yaklaşık 20-100 cm yüksekliğe kadar büyüyebilen, yeşil yaprakları olan ve küçük beyaz veya sarımsı çiçekler açan bir bitkidir. Yaprakları genellikle tüysüz olup, derin loblu ve saplıdır. Çiçekleri ise dört taç yapraktan oluşur ve çapraz bir yapıya sahiptir. Roka, zengin besin içeriği ve sağlık üzerindeki olumlu etkileri nedeniyle beslenme uzmanları tarafından sıkça tavsiye edilen bir bitkidir. İçerdiği vitaminler, mineraller ve antioksidan bileşikler sayesinde sağlıklı bir beslenme düzeninin önemli bir unsuru olabilir. Roka, A, C ve K vitaminleri açısından oldukça zengindir. Bunun yanı sıra, demir, magnezyum, potasyum ve kalsiyum gibi temel mineraller de barındırır. Bu vitaminler ve mineraller, bağışıklığın güçlenmesine katkıda bulunur ve kemik sağlığını destekler ve vücut genelinde birçok biyokimyasal işlevin düzgün çalışmasını sağlar. Roka, flavonoidler, glukozinolatlar ve fenolik bileşikler zengin antioksidan özelliklere sahiptir. Bu bileşikler, reaktif moleküllerin neden olduğu oksidatif stresle savaşarak hücreleri korur ve kronik hastalıkların riskini azaltır. Roka, glukozinolatlar açısından zengindir. Bu bileşikler, vücutta izotiyosiyanatlar gibi aktif bileşiklere dönüşerek kanser hücrelerinin büyümesini engelleyebilir. K vitamini içeriği sayesinde roka, kemik sağlığını destekler ve osteoporoz riskini azaltır. Yüksek A vitamini içeriği, görme sağlığında etkilidir. Makula dejenerasyonu riskini yaşa bağlı olarak düşürür. İçerdiği lif ile sindirimi düzenler ve bağırsak sağlığını korur. Roka bitkisinin antioksidan aktiviteleri üzerine yapılan araştırmalar, bu bitkinin sağlık üzerindeki olumlu etkilerini daha da belirgin hale getirmiştir. Özellikle metal stresine maruz bırakıldığında rokanın antioksidan kapasitesinin arttığı gözlemlenmiştir. Bu durum, bitkisel antioksidanların çevresel stres faktörlerine karşı koruyucu özelliklerini ortaya koymaktadır. Yapılan araştırmalarda, farklı metal konsantrasyonları ile yetiştirilen roka bitkilerinin antioksidan aktivitelerinin ölçülmesi, bu bitkinin adaptif savunma mekanizmalarını anlamada önemli veriler sağlamıştır. DPPH ve CUPRAC yöntemleri ile yapılan analizler, metal stresinin antioksidan aktiviteyi artırabileceğini göstermektedir. Antioksidanların sağlık üzerindeki koruyucu etkilerine bakıldığında, bu bitkisel kaynakların diyetle alınmasının önemi bir kez daha vurgulanmaktadır. Gelecek çalışmalarda, farklı bitkilerin antioksidan aktivitelerinin ve bu aktivitelerin insan sağlığına olan etkilerinin daha derinlemesine araştırılması, yeni doğal antioksidan kaynaklarının keşfi açısından büyük önem taşımaktadır. Özellikle farklı çevresel koşullarda ve stres faktörleri altında yetiştirilen bitkilerin antioksidan kapasitelerinin incelenmesi, bu alandaki bilgi birikimini artıracaktır. Bu çalışmada, roka bitkisinin (Eruca sativa) farklı konsantrasyonlardaki metallerle yetiştirilerek antioksidan aktiviteleri belirlenmiştir. Araştırmada, roka tohumları çeşitli metal çözeltileriyle (Pb+2, Na+, Co+2, Cd+2 Fe+3, Zn+2,) iki farklı konsantrasyonda (15 ve 50 mg/L) yetiştirilmiştir. Kontrol grubu olarak sadece su eklenerek yetiştirilen roka bitkileri kullanılmıştır. Yeterli büyüklüğe ulaşan bitkiler hasat edilip kurutulmuş ve etanol çözücüsü ile ekstrakte edilmiştir. Ekstrakte edilen numunelerin antioksidan özellikleri, DPPH (1,1-Difenil-2-pikrilhidrazil radikali; C18H12N5O6) radikal giderim kapasitesi, CUPRAC (Bakır (II) iyonunu indirgeme ve toplam fenolik madde tayini metotları kullanılarak ölçümler yapılmıştır. Sonuçlar, DPPH inhibisyon değeri , CUPRAC ve toplam fenolik madde sonuçlarına göre değerlendirilmiştir. Yapılan analizlerde, metal çözeltileri ile yetiştirilen roka bitkilerinin antioksidan aktivitelerinde kontrol grubuna kıyasla artış gözlemlenmiştir. DPPH inhibisyon değeri ve CUPRAC analiz sonuçları, 700 μg/ml konsantrasyonunda incelendiğinde, metalsiz kontrol grubuna oranla 15 ve 50 mg/L metal konsantrasyonlarında artış tespit edilmiştir. Farklı metal konsantrasyonları kıyaslandığında ise 15 mg/L metal konsantrasyonlarının DPPH ve CUPRAC değerlerinde artış, ancak 50 mg/L konsantrasyonunda bu değerlerin tekrar azaldığı görülmüştür. Bu veriler, roka bitkisinin metal çözeltileri ile yetiştirildiğinde antioksidan aktivitesinin strese bağlı olarak arttığını göstermektedir. Toplam fenolik madde miktarı en yüksek Co+2 50 değerinde yetiştirilen roka bitkisinde gözlenmiştir. İkinci sırada ise Zn+2 50 değerinde ve Fe+3 50 de ise en düşük değer tespit edilmiştir. Roka bitkisi, sadece lezzetli bir besin kaynağı olmanın ötesinde, sağlığa olan faydaları ve zengin antioksidan içeriğiyle de bilinir. Antioksidan özelliklerinin yanında, içerdiği vitaminler ve mineraller sayesinde sağlıklı bir beslenme düzeninin olmazsa olmazıdır. Gelecekte yapılacak araştırmalar, rokanın sağlık üzerindeki etkilerini daha detaylı olarak ortaya koyabilir ve bu bitkinin terapötik potansiyelini daha iyi kavramamıza katkıda bulunabilir.