Mevkûfâtî Muhammed Efendi'nin terceme-i Telhîsü'l-Camiʻi'l- Kebîradlı eseri: İnceleme-sadeleştirme

İmam Muhammed Hanefi mezhebinin tedvin ve aktarılmasında önemli yere sahip bir ilim insanıdır. Birçok önemli eseri gibi, mezhebin kurucusu Ebû Hanife'den nakiller barındıran el-Câmiʻu'l-kebîr adlı eseri sonraki ilim insanlarınca değerlendirmeye alınmış ve birçok çalışma yapılmıştır. Bu çalışmalardan biri Muhammed b. Abbâd Hılâtî'nın Telḫîṣü'l-Câmiʿi'l-kebîr adındaki eseridir. Ancak, Arapça olan bu eseri medrese öğrencilerin istifadesine sunmak ve Türk kültürünü konusu itibariyle yönlendirmek maksadıyla 17. yy Osmanlı âlimlerinden Mevkûfâtî olarak bilinen Muhammed Efendi Türkçeye çevirmeye başlamış, ancak vefatı nedeniyle eser tamamlanamamıştır. Eser 'kitap' ana başlıkları altında namaz, zekât ve yeminleri kapsayan üç konu üzerine teşkil etmekte, her bir bölüm 'bab' alt başlıklarını barındırmaktadır. Şehid Ali Paşa Kütüphanesi nr. 719'da 111 varak tavsifi ile tek nüsha olarak bulunan eser üzerine herhangi bir çalışma yapılmamıştır. Mevkûfâtî'nin, hayatı boyunca kendini ilme adayan nadir şahsiyetlerden biri olduğu görülmektedir. Hem ilme istek duyan hem de görevlerinde titiz ve istikamet sahibi bir kişi olduğu belirtilen Mevkûfâtî, ilmî çalışmalarına İbrâhim b. Muhammed el-Halebî'nin el-Mülteka'l-ebhur adlı eseri Türkçeye çevirisini yapmakla başlamıştır. Ayrıca Sadrü'ş-Şerî‛a es-Sânî'nin dedesi Sadrüşşerîa el-Evvel Ubeydullah el-Mahbûbî'ye ait olan Vikāyetü'r-rivâye adlı eserine yaptığı Şerhü'l-vikâye bir diğer tercüme çalışmasıdır. Mısır'da Divan Efendisi görevinde iken İmam Muhammed'in el-Câmiʻul-kebîr adlı kitabını ilim insanlarıyla mütalaa ettiğini belirten Mevkûfâtî, bu çalıştığımız eseri salih bir rüya diye nitelediği ilhamla tercüme etmeye başlamış olduğunu belirtmektedir. Tercüme her bir sayfası 27 satır 111 varaktır. Yüksek lisans tez belirleme sürecinde Osmanlı dönemi Türkçe bir eseri, alanında ilim dünyasına kazandırma maksadıyla üzerine çalışma fırsatı doğmuştur. Böylece tercüme eksik olsa da önemli açıklama ve senaryolar barındırması dikkat çekmektedir. Osmanlıca aslına bağlı kalarak latinize edilmiş, geçmişle gelecek arasında köprü vazifesi gören fıkıh kitaplarından biri olarak ilim dünyasına sunulmuştur. Çalışmanın döneminin dil ve ilim hakkındaki durumu yansıttığı bir gerçektir. Fıkıh ilmiyle meşgul olan yeni araştırmacılara ufuk katma kanaati uyandırmaktadır.