Mevlana ve Dostoyevski'de varoluşçu eğilimler

Varoluş probleminin izi Antik felsefeye kadar sürülebilse de kavramın bir felsefe anlayışının merkezine yerleşmeye başlaması 19. Yüzyılda Nietzsche ve Kierkegaard ile başlar. 20. Yüzyıla gelindiğinde ise Kierkegaard ve Dostoyevski, çağın başat felsefi anlayışına dönüşen varoluşçu felsefedeki iki temel eğilime; teist ve ateist varoluşçuluğa ruh veren iki filozof olarak karşımıza çıkarlar. Dostoyevski her ne kadar 19. Yüzyılın edebi anlayışına damga vursa da eserlerinde varoluşçu felsefeye ilham kaynağı olan pek çok düşünceyi de serimler. Öte yandan 13. yüzyılda yaşamış olan Mevlana mistik bir düşünür olarak anılmakla birlikte varlık, insan ve Tanrı üzerine ortaya koyduğu düşüncelerinde yoğun bir şekilde varoluşçu eğilimler gözlemek mümkündür. Varoluşçu düşüncelerini mukayeseli bir tarzda ele aldığımız Mevlana'nın Doğu dünyasına, Dostoyevski'nin ise Batı dünyasına ve değerlerine karşılık geldiğini ileri sürmek mümkündür. Bu yüzden çalışma boyunca iki dünya görüşü arasındaki gerilime de işaret etmek yararlı olacaktır. Her iki düşünürün varoluşçu eğilimlerini karşılaştırmalı bir şekilde ele aldığımız tezimizde öncelikle varoluşçu felsefenin temel kavram çatıları ele alınacak ve daha sonra bu kavramların ışığında Mevlana ve Dostoyevski'deki varoluşçu eğilimlere yoğunlaşılacaktır. Son olarak her iki filozofun düşüncelerinin bir mukayesesi yapılacaktır. Bu bağlamda çalışmamızın Birinci bölümde öncelikle varoluşçu felsefenin kavramsal çerçevesini çizmek için Kierkegaard'dan Sartre'a dek pekçok varoluşçu filozofun görüşleri, detaylar da verilerek sergilenecektir. Bu serimlemede Teist ve ateist varoluşçular birlikte ele alınırken farklara da işaret etmek gerekli görülmektedir. Tezin ikinci bölümünde Mevlana'nın varoluşçuluğa temel teşkil ettiği düşünülen fikirlerini açığa çıkarmak hedeflenmiştir. Mevlana için izlenen bu yöntem, üçüncü bölümde Dostoyevski için de gözetilecektir. Çalışmanın son bölümünde ise kendi kültürümüzden olan Mevlana ile Dostoyevski mukayeseli olarak ele alınacaktır. Her iki düşünürün, varoluş felsefesi açıklanırken sanat, şiir ve edebiyatın yarattığı olanaklar da işaret edilecektir. Varoluşçu felsefe, kendine has kavramları olan bir felsefedir. Bu düşünce bireyin, hiçbir engele takılmadan kendini var etmesini savunur. Varoluş ve öz gibi kavramlar başta gelir. Bu yüzden hareket noktamız, Sartre'ın "varoluş özden önce gelir" sözü olacaktır. Bu dünyaya bırakılan insan, kendi özünü kendisi gerçekleştirecektir. Mevlana ve Dostoyevski'nin de böylesi bir dünya görüşüyle ilişkili olduğu söylenebilir. Dolayısıyla her iki düşünürün, varoluşu gerçekleştirirken birey, yaşam, aşk, yalnızlık, ölüm, özgürlük ve Tanrı gibi kavramlardan yararlandıklarını görüyoruz. Tez boyunca bu kavramların izi sürülecektir. Anahtar Kelimeler: Varoluşçu felsefe, Sartre, Mevlana, Dostoyevski, sıkıntı, yabancılık, öz, deneycilik, din, inanç, iman, ilahi aşk...