Modernleşme sürecinde Osmanlı'da koku

Koku, insanlığın eski dönemlerinden bu yana var olan bir kültürdür. Eskiçağ' da Mısır ve diğer Mezopotamya toplulukları kokuyu dini ritüel amacıyla tütsü olarak kullanırken, Orta Çağ'da Avrupa toplulukları kötü kokuları maskelemek için tercih etmiştir. Yeniçağ'da ise Osmanlı ve İslam devletleri kokuyu temizlik ve ibadet amacıyla gündelik hayata dahil etmiştir. Bunca çeşitli toplulukların koku kullanımları hep aynı gayelerle var olsa da Osmanlı'nın kokuyu kullanması başlı başına bir kültür inşa etmiştir. Koku mutfaktan temizliğe, kozmetikten sağlığa hayatın hemen hemen her alanında vücut bulmuştur. Osmanlıların sağlıklı ve huzurlu bir yaşam için temizliğe göstermiş oldukları hassasiyeti güzel koku kullanımına da gösterdiklerini arşiv kayıtlarında görmek mümkündür. İstanbul örneğinden hareketle planlanan bu çalışmada kokunun hem kültürel bir unsura dönüşümü hem de 19. yüzyılda değişimi incelenmiştir. Koku kültüründe değişen yönlerin belirlenebilmesi için oluşum evresi de detaylı bir biçimde incelenmiştir. 19. yüzyılda ise Avrupa ile imzalanan serbest ticaret anlaşmaları koku kültüründe yeni bir süreci başlatmıştır. Modernleşmeyle birlikte değişen tüketim algısı alışverişte çeşitliliği, tüketim odaklı toplumu ve bir orta sınıfı/ memuru meydana getirmiştir. Belediyeciliğin ve Avrupai yaşam tarzının hâkim olduğu Beyoğlu caddeleri tüketim toplumunun merkezi konumunda olmasının etkisiyle koku satışının en çok yapıldığı yerler olarak öne çıkmaktadır. Çalışmamızda bahsettiğimiz ıtriyat dükkanları da bu merkezlerde yer almaktadır. Kokunun tarihi ve Osmanlı'daki yerini yazarken İslamiyet ve Türklük başlıkları altında incelemeler yapılmış, Osmanlı'nın etnik kökenleri göz önünde bulundurularak gelenek ve göreneklerin nedenleri üzerinde durulmuştur. Çalışmanın ilk bölümü bu konuları ve modernleşme sonrası değişimi ele almaktadır. Gelişme yani ikinci bölümde Osmanlı'daki koku üretim yerleri, kokulu ürünlerin satışı, Osmanlı basınındaki koku ile ilgili reklamlar ve koku ile ilgili meslek erbabları üzerinde çalışılmıştır. Son kısım olan üçüncü bölümde ise kokunun kullanım alanları kaleme alınmıştır.