Moğollarda payza ve kullanım alanları

Cengiz Han önderliğinde muktedir bir askeri birliğe kavuşarak gerek siyasi gerekse idari açıdan teşkilatlanan Moğollar, yayılmacı politikalarının bir gereği olarak haberleşme uygulamalarına bir hayli önem vermişlerdir. Haberleşmeyi sağlamak adına başlangıçta tüccarları, elçileri ve casusları kullanan Moğollar, zaman içerisinde elde etmiş oldukları tecrübeleri ile söz konusu haberleşme ağını geliştirebilmiş bu konuda yetkinlik kazanmışlardır. Öyle ki izlerine Bozkır'ın geçmişinde rastlanılan ve hâlihazırda kendileri tarafından da kullanılagelen "Yam " adını verdikleri istihbarat ağı sayesinde haber alışverişine ivme kazandırmış, bu sistemi ele geçirdikleri her yörede hâkim kılmışlardır. Haberleşmenin yanı sıra bilgi alışverişinin de temele alındığı bu sistemde özellikle elçilere büyük bir görev yüklenmiş, devlet adına oldukça mühim görünen birtakım haber ve havadislerin aktarımında kendileri görevlendirilmiştir. Bu noktada seyahatlerini güvence altına almak ve kim olduklarını yazılı bir şekilde belirtmek adına "Payza" isimli bir çeşit künye yaptırılarak kendilerine verilmiş, güvenli bir seyahat gerçekleştirmelerine olanak tanınmıştır. Payzalar, haberleşme amacının yanı sıra resmi işlerin hızlı bir şekilde yürütülebilmesinin yanı sıra olağanüstü hal durumlarında da kullanılabilmiştir. Resmi amaçlı kullanılan payzalar, kişinin statüsü göz önünde bulundurularak takdim edilmiş farklı şekil ve büyüklükteki bu payzaların imalatında ağırlıklı olarak altın ve gümüş gibi madenler kullanılmıştır. Olağanüstü hal durumlarında ise bakırdan imal edilmiş payzalar devriye gezen bekçilere verilerek güvenliği sağlamaları emredilmiştir. Bu bağlamda tezin amacı; izin belgesi niteliğindeki payza kelimesi ve kullanım amaç ve alanları üzerinde yoğunlaşmaktır. Temel olarak dönemin ana kaynakları başta olmak üzere araştırma eser ve makalelerden faydalanılmış, kelimenin etimolojisi, payza verilen kişiler ve statüler, payza kullanan kişilerin sahip oldukları ayrıcalıklarla Cengiz Han ve Cengiz Han'ın oğulları dönemindeki kullanımları ele alınmıştır.