Mushafların tetkiki meselesi: Tetkik-i Mesâhif Heyeti örneği

Osmanlı Devleti'nde Sultan II. Abdülhamit Han dönemi, matbuat hayatının hareketli olduğu bir dönemdir. Yeni gelişen fikri akımlar, muhalif faaliyetler ve modern eğitim sistemi ile ilgili düzenlemeler kitap basımı ve yayımlanmasını hızlandırmış, bununla birlikte bir kontrol mekanizması da gelişmiştir. Bu bağlamda ilk adım olarak, matbaada kitapların basılmasından önce kontrol edilmesi için 1881 yılında Maarif Nezaretine bağlı olarak Encümen-i Teftiş ve Muayene Heyeti ve sonrasında dinî içerikli kitap ve risalelerin basılmadan önce tetkiki için 1306/1889 yılında Şeyhülislâmlık bünyesinde Tedkîk-i Müellefat Encümeni kurulmuştur. Heyetin kurulmasından bir süre sonra Mushafların da matbaada basılmasına izin verilmesi üzerine 1309/1892'de Teftîş-i Mesâhif-i Şerîfe Encümeni kurulmuştur. Tedkîk-i Müellefât ile Teftiş-i Mesâhif-i Şerîfe Encümeninin görevlerinin birbirine yakın olması nedeniyle bu iki meclis daha sonra Tedkîk-i Mesâhif ve Müellefât-ı Şer'iyye Meclisi ismiyle birleştirilmiştir. Meclis, vazifesini 1924 yılına kadar icra etmiştir. Türkiye Cumhuriyeti Devleti, Osmanlı Devleti'nden tevarüs eden bu kurumun faaliyetlerini, Diyanet İşleri Başkanlığı çatısı altında Mushafları İnceleme ve Kıraat Kurulu olarak devam ettirmektedir. Tezimizde Şeyhülislâmlık ve Osmanlı Arşivi belgeleri ışığında Şeyhülislâmlıkta tesis edilmiş Tedkîk-i Mesâhif ve Müellefât-ı Şer'iyye Meclisinin kuruluş amacı, işleyişi, yetki ve hizmet alanı, görevlileri, ilmiye bürokrasisindeki işlevi, Şeyhülislâmlık içerisindeki mekânı, meclisle ilgili arşiv kaynakları, görevlilerinin ilmi kariyerleri ve biyografileri detaylı bir şekilde ele alınmıştır.