Nizâmuddin Nîsâbûrî ve Eş-Şemsiyye Fi'l-Hisâb adlı matematik risâlesinin tahkik tercüme ve tarihi bir değerlendirmesi

Yazma kültürü?nü bilmek ve ?tahkikli metin? çalışmaları yapmak bilim tarihi araştırmalarını sağlıklı bir şekilde yürütmek isteyen her araştırmacının sahip olması gereken özelliklerdir. Bu şekilde yapılan çalışmalar sayesinde hem tarihteki bilimsel faaliyetler gün yüzüne çıkarılabilmekte hem de diğer alanların bu bilgilerden faydalanabilmesi sağlanmaktadır. Ancak tüm bunlara rağmen bu tarz çalışmalar bilhassa ülkemizde halen istenilen seviyede bulunmamaktadır. Bu çalışmanın araştırma problemi, 13.-14. yy.'da yaşamış bilim adamlarından olan Nizâmuddin Nîsâbûrî'nin hayatını, çalışmalarını, özellikle de matematik ve fen bilimleri alanlarındaki çalışmalarını ortaya çıkararak eş-Şemsiyye fi'l-Hisâb adlı matematik risâlesinin tahkikli metnini vermek ve bu metnin modern matematik sembolleştirmeleri ile tercümesini yapmaktır. Netice olarak da bu çalışmaları yaparak Nîsâbûrî ve eş-Şemsiyye fi'l-Hisâb'ın İslam matematik tarihindeki yeri ve önemini belirlemektir. Bu bağlamda tezin amacı şöyle sıralanabilir: a) Akademik çalışmalara ilk adım sayılabilecek bu yüksek lisans tezi ile bir bilim tarihi araştırmacısının sahip olması gereken özellikleri kazanmak ve bundan sonra bu sahada yapılacak akademik çalışmalara bir temel oluşturmak amaçlanmıştır. b) Döneminin önemli bilim adamlarından biri olan Nîsâbûrî ve eseri Şemsiyye'nin ortaya çıkarılıp anlaşılması ile özelde İslam matematik tarihi genelde de bilim tarihi alanlarına, o dönemin matematik faaliyetleri ile ilgili boşlukları doldurmaya yardımcı olmak suretiyle katkı yapılması amaçlanmıştır. Bu amaçları gerçekleştirmek için öncelikle bilim tarihi ve İslam bilim ve matematik tarihi alanlarında okumalar yapılmış, müellifin yaşadığı dönemin ve o döneme yakın kaynaklar taranmış, Nîsâbûrî'nin tüm eserleri yazma eser kütüphanelerinde incelenmiştir. Ayrıca Şemsiyye'nin Türkiye'deki nüshalarının pek çoğuna ulaşılarak incelenmiş, bunların içinden beş nüsha seçilerek tahkikli metin meydana getirilmiştir. Sonuç olarak da; sadece bir müfessir olarak tanınan Nîsâbûrî'nin matematikçi ve astronom kimliği ortaya çıkarılmış, Şemsiyye'nin orta hacim ve seviyeli bir ders kitabı olduğu, Semerkand matematik-astronomi okulunda okutularak üzerine şerhler yazıldığı ve 15. yy'ın son çeyreğine kadar Osmanlı medreselerinde okutulduğu belirlenmiştir. Son olarak da Şemsiyye'nin 9. yy.'da Harizmî ile başlatılan İslam matematik geleneğinin bir parçası olduğu ve bu geleneğin sürekliliğine katkıda bulunduğu kanıtlanmıştır.