Le nouveau capitalisme etLes Coursiers des plateformes numériques à Istanbul

1980'li yıllar Türkiye'de neo-liberalleşme sürecinde bir dönüm noktası olarak kabul edilmektedir. Dünyada ve Türkiye'de yaşanan bu dönüşüm, teknolojik ilerlemelerin bir sonucu olarak çalışma ilişkilerinde bir dizi değişikliği de beraberinde getirmiştir. Bunların şirketlerin işleyişi ve çalışanların yaşamları üzerinde hem olumlu hem de olumsuz çeşitli etkileri söz konusudur. Bu bağlamda, yeni kapitalizmle birlikte yeni çalışma modelleri ortaya çıkmış ve neoliberal olarak adlandırılan, hayatın her alanında rasyonel, çıkarcı ve girişimci olması beklenen yeni bir öznenin ortaya çıkışına tanık olunmuştur. Ancak bu özne aynı zamanda her zamankinden daha kırılgan, eğreti ve güvencesiz koşullara mahkumdu. Özneden girişimci olmasını beklerken onu güvencesiz bir varoluşa mahkum eden yeni kapitalizmin bu özelliklerinin en belirgin olduğu alanlardan biri de platform ekonomisidir. Çalışma koşullarının esnekleşmesinin, "gel kendi işinin patronu ol!" söylemine yol açtığını görürüz. Kısacası, savaş sonrası döneme özgü güvenceli, iyi ücretli, sosyal haklar bakımından gelişkin çalışma rejimi günümüzde yerini, daha esnek, daha özerk ama daha güvencesiz bir çalışma rejimine bırakmıştır. Yeni kapitalizmde kuryelerin çalışmalarını en iyi tanımlayan model "gig ekonomisi "dir. "GIG" İngilizce bir kavramdır ve aslen caz müzisyenleri tarafından kullanılan kısa süreli angajman biçimi anlamına gelmektedir. Ekonomiye gelince, kısa süreli istihdam ile geçici işlerin ekonomisi anlamına gelir. Kuryelerin çalışma rejimi GIG ekonomisine mükemmel bir şekilde uymaktadır, çünkü çoğunlukla parça başı çalışmayı içermektedir ve yasal olarak kendilerini istihdam eden şirketin ortağı kabul edilirler. GIG ekonomisinin karakterize ettiği bu ortamda, giderek esnekleşen çalışma biçimlerine geçiş, e-ticaretin hızlı bir büyüme yaşadığı pandemi sürecinde hızlanmış, kuryeler için de benzeri görülmemiş bir talep yaratmış ve istihdam biçimleri açısından bir dönüşüme yol açmıştır. Pandemi öncesinde kuryeler ücretli işçi olarak istihdam ediliyordu. Ancak pandemi, bu sektörde ücretli çalışmadan serbest çalışmaya doğru bir geçişi tetikledi. Başlangıçta bu geçiş "herkes kendi işinin patronu olacak" şiarıyla teşvik üzerine kuruluydu. Bir süre sonra serbest meslek bir zorunluluk haline geldi. "Esnaf kurye" bu şekilde ortaya çıktı. Bu modelde kuryeler bağımsız yükleniciler olarak kabul ediliyor ve teslim ettikleri paket sayısına ve/veya çalışma sürelerine göre gelir elde ediyorlar. Ancak, kaza veya hastalık durumunda çalışamazlar ve dolayısıyla herhangi bir gelir elde edemezler. Buna ek olarak, bu yeni istihdam biçimi altında, kendi sosyal sigortalarını ödeyen moto-kuryeler, araçlarının yakıt, bakım ve onarım gibi masraflarından sorumlu olurlar. Ve son olarak, yasal olarak bağımsız yükleniciler oldukları için, her motorlu kuryenin bir muhasebeci ile çalışması gerekir ki bu da ek bir masraf kapısını oluşturur. Bu çalışma, bir yandan kendilerini esnaf kuryelerine dönüştüren, diğer yandan da güvenceli çalışma koşullarını giderek kaybeden motorlu kuryelerin bu dönüşüme nasıl anlam verdiklerini incelemektedir. Kendilerini işçi olarak mı yoksa esnaf olarak mı görüyorlar? Bu yeni çalışma modeli altında gelirlerinin arttığını düşünüyorlar mı? Ücretli çalışmaya bağlı sosyal haklardan mahrum bırakılmanın adil olduğunu düşünüyorlar mı? Geleceklerini nasıl görüyorlar? Nitel araştırma teknikleri kullanılarak kuryelerle yarı yapılandırılmış görüşmeler yoluyla gerçekleştirilen bir saha araştırmasından elde edilen verilere dayanan bu araştırmada, görüşülen kişilerin mesleklerini gerçek bir iş olarak değil, işsizlikten kurtulmak için yaptıkları bir iş olarak gördüklerini anlıyoruz. Ayrıca, kurye-Esnaf şeklindeki istihdam modelinin kuryelerin kendilerini olumlu anlamda bireyselleştirmelerine izin vermediğini ve bu modelin temel işlevinin kuryelerin hak savunusu ve sendikalaşma faaliyetleri için kolektif mücadele kanallarını zayıflatmak olduğunu göreceğiz.