An analysis of perceptual processes of students about their school environments through cognitive mapping: School environment in Nişantepe neighborhood

İstanbul'un mahalleleri, 60'lı yıllardan itibaren, 50'li yıllarda hızlı göç nedeniyle yeni yerleşim yerlerinin ortaya çıkmasıyla yeni bir kentsel form oluşmaya başladı. İstanbul'un kent merkezinde nüfus artmış, bu şekilde şehrin dış mahallelerine dağılmıştır. 2010 yılı itibariyle ise İstanbul'da başlayan kentsel yenileme projeleri, yalnızca İstanbul'un merkezini değil, çepere yayılan ve tüm mahalleleri etkileyen yeni bir mofolojik değişim süreci başlattı. Nişantepe Mahallesi özelinde ise, mahallenin resmi olmayan bir şekilde inşa edildiği ve ağırlıklı olarak enformel konu dokusunun yer aldığı bir kentsel forma sahip olduğu belirtilebilir [1]. Mahallenin oluşum sürecine bakıldığında, mahallede ağırlıklı olarak, alt sosyoekonomik gruptan gelen bireylerin ve toplulukların yaşamakta olduğu, toplumun dezavantajlı gruplarından olan bireylerin, herhangi bir ruhsat veya izin olmaksızın, gayri resmi olarak kendi evlerini inşa ettiği bir çevrede yaşadığı ifade edilebilri. Bu gayri resmi yerleşimler (gecekondu) çoğunlukla yerel halktan olan Roman asıllı bireylerden oluşmaktadır ve 1980'lerde başlayan yeni kentleşme hareketleri döneminde bölgeye yerleştikleri bilinmektedir. Nişantepe Mahallesinde, devletin, TOKİ işbirliği ve sermaye yatırımlarıyla gelişen konutların yanı sıra, 2010'lu yıllarla birlikte özel eğitim binaları da ortaya çıkmaya başlamış olup, ve arsa değerinin bu yatırımlar sebebiyle yükseldiği fark edilmektedir. Bu tez kapsamında, biri devlet okulu, diğeri ise özel okulda okul olmak üzere Nişantepe Mahallesi'nde yer almakta olan iki farklı okulda okuyan, devlet okuluna devam eden çocukların Nişantepe Mahallesi'nin enformel konut dokusunda yaşadığı, özel okula devam eden çocukların ise Nişantepe'de yer alan korunaklı konut sitelerinde veya Çekmeköy'de formel konut dokusunda yaşadığı iki farklı çocuk grubunun okul çevresine ilişkin algısal süreçleri değerlendirilmektedir. Bu tür birbirinden bağımsız yerleşim yerlerinde büyüyüp okula giden çocukların, fiziksel ve sosyal olarak gergin sayılabilecek çevrelerden bilişsel olarak etkilenme eğiliminde oldukları tez çalışmasının öngörüleri arasındadır. Nitekim çocukların kendi algılama süreçleri, anne-babaları, arkadaşları, öğretmenleri gibi sosyal parametrelerin yanı sıra, fiziksel çevrelerine ait kentsel ve çevresel koşullar ve parametrelerden de etkilenmektedir. Bununla birlikte, çocuklarda algısal süreçlerin ve gelişimsel dönemlerinin, onların geleceklerini ve bireysel davranışlarını şekillendirmede etkili olduğu literatür arsaştırmalarında da desteklenen konnular arasındadır [3]. Bu çerçevede bu çalışma, iki farklı okul ortamına ait: bir özel okul ve bir devlet devlet okulunda okuyan çocukların algısal süreçlerine ilişkin veriler ile mekan dizimi verilerinin karşılaştırarak, Nişantepe Mahallesi'nde bulunan okullara giden 13 yaş grubundan olan 7.sınıf ortaokul öğrencilerinin okul ve yakınçevresine ilişkin algısal süreçlerini incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, üç veri setine dayanmaktadır; okulların mekânsal yapılanmasına ilişkin veriler, öğrencilerin çizimlerine dayalı bilişsel haritalama yoluyla ortaya çıkarılmakta olup demografik veriler, öğrenci velileri tarafından doldurulan anketler aracılığıyla toplanmaktadır. Araştırma, okulların bulunduğu yakın çevreleri dikkate alınarak, çevrenin ağırlıklı olarak fiziksel ve sosyal özelliklerine odaklanmaktadır. Bu bağlamda araştırma sorusu, Nişantepe mahallesinde okuyan çocukların okul ortamını nasıl algıladıklarını ve bilişsel haritalama yoluyla elde edilen veri setinin demografik ve sentaktik değişkenlerle nasıl ilişkili olduğunu sorgulamaktadır. Çalışma, Piaget'nin bilişsel alan parametrelerine bağlı olarak, çocuklar tarafından oluşturulan bilişsel haritalamaların, anketlerde ve mekan dizimi analizinde elde edilen demografik değişkenlerle arasında kurulan korelasyonlar aracılığıyla incelenmektedir. Mahalledeki arazi kullanımlarının heterojen yapısı, araştırmanın örnek vaka çalışması için verimli bir saha niteliğindedir. Bu bağlamda, faklı biri devlet okulu, diğeri ise özel okul olarak seçilen iki farklı fiziksel çevrede eğitim gören çocukların okul çevrelerine ilişkin algılarını ölçmenin, gelecek araştırmalara katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Çalışma, yukarıda belirtildiği üzere, Nişantepe Mahallesi'nde yer alan iki farklı ortaokulda yürütülmüş olup, Veri toplama yoluyla, velilere ve öğrencilere çevrimiçi olarak hazırlanan Google Doküman Anketi'nin basılı bir kopyası 7. Sınıf Öğrencilerine (13 yaşındaki çocuklar) verilmiştir. Öğrencilerden, "okulunu ve bulunduğu çevreyi çiz" başlıklı bir soru sorulmuş olup, bir A4 kağıda yaklaşık 15-20 dakika süre boyunca çizim yapmaları istenmiştir. Öğrencilere, çizimlerine, kendi duygu ve düşünceleriyle ilgili notlar/işaretler ekleyebilecekleri belirtilmiştir. Çalışmalarını tamamlayan öğrenciler, kendilerine teslim edilen anket formlarıyla birlikte, çizim çalışmalarını öğretmenlerine teslim etmişlerdir. Okul ve çevresine ilişkin algısal parametreler, Lynch'in mge/imaj parametrelerine dayanılarak, öğrencilerin ortaya koyduğu çalışmalardan elde edilmiştir. Çalışmanın diğer veri setini ise, iki farklı okulun sentaktik parametreleri oluşturmuştur. Okulların mekânsal konfigürasyonlarına ilişkin hazırlanan erişilebilirlik (accessibility) ve eşgörüş (isovist) grafları aracılığıyla her okulun dizimsel veri setleri ortaya konmuştur. Çalışmanın analiz aşamasında ise, bilişsel haritalardan elde edilen frekanslar ile mekânsal dizim analizleri sonucunda elde edilen sentaktik frekanslar arasında bağıntılar kurulmuştur. Araştırmanın, kentsel bağlamında daha iyi planlanmış, tasarlanmış ve bütünleşik eğitim mekanlarının elde edilmesine katkı sağlaması beklenmektedir.