Orta Çağ Bağdat'ında bilginin intikali (800-1258)

Eğitim kişide istenilen yönde kalıcı davranış değişikliği meydana getiren olgu diye tanımlanmıştır. Eğitimin merkezinde insan vardır. İnsan bu dünyaya öğrenerek mükemmele ulaşmak için gönderilmiştir. Bu durumda da bilgi konusu ortaya çıkmaktadır. Bilgi konusu ise insanın gereksinimi sonucu ortaya çıkmış ve şekillenmiştir. Merak duygusu ile de gelişmiştir. Bilimin tarihi gelişimi ise dönem dönem gerileme veya gelişme göstermiştir. Bilimin üstlendiği bu değişimin tarihsel başlangıcı hangi dönemde başlamıştır. İslam medeniyetini bir ilim medeniyeti haline getiren ilmi faaliyetlerin ve müesseselerin toplumda benimsenmesi sağlayan ana faktör Kur'ân'ın ilme bakışıdır. Nitekim Kur'ân-ı Kerim Arap dili ve edebiyatının ilk yazılı kitabıdır. Bilgi edinme konusunda öğrenme devreye girdiği için bir öğreticiye ihtiyaç duyulmuştur. Hz. Peygamber öğretici olarak gönderilmiştir. Hz. Muhammed insani değerlerden ve eğitimden tamamen yoksun bir topluma muallim olarak gönderilmiştir. Bu durumda Hz. Peygamber'in yapması gereken öncelikli olarak sosyal yapıda bir değişiklik meydana getirmesiydi. Bunun için din, ahlak ve eğitimi temelden alarak insanları yönlendirmesi gerekiyordu. Hz. Peygamber ilk vahyi almasıyla ilk öğrencileri olan Ebûbekir, Hatice, Ali ve Zeyd'e öğretime başlamıştır. Daha sonra 3 yıl bu eğitimi gizli sürdürmüş sonra öğrenci sayısını artırmıştır. Daha sonra aleni davet emrini alması üzerine eğitimi açıktan yapmaya başlamıştır. Bunun için de önce evinde verdiği davetle yakın akrabalarına da daveti gerçekleştirmiştir. Sonra Hz. Muhammed Dârülerkam'da dini öğretime devam etmiştir. Böylece bu ev ilk eğitim öğretim yeri olma özelliğini taşır. Diğer yandan Mekkeli müşrikler Müslümanlara engel olmaya başlayınca bazı Müslümanlar kendi evlerinde özel mescitler açarak eğitime devam etmişlerdir. Bunlar arasında Hz. Ebubekir'in kendi mescidinde okuduğu Kur'ân-ı Kerim'i örnek verebiliriz. Daha sonra El-Erkâm bin Ebü'l Erkâm'ın evini örnek verebiliriz. Hz. Muhammed planlı ve sistemli eğitime ise ortamın müsait olmasından dolayı Medine'de başlamıştır. Bunun için öncelikli olarak eğitim verecek yerler açmaya başlamıştır. Hicret ile Hz. Peygamber mescitler inşa etmeye başlamıştır. Böylelikle ilk sistemli eğitime geçilmiştir. Hz. Peygamber toplu eğitimi gerçekleştirmek için Mescid-i Nebeviyi inşa etmiştir. Bu şekilde başlayan süreç İslam medeniyeti içinde bilgi intikalinin çekirdeğini oluşturmuştur. Daha sonra Hz. Peygamber döneminde başlayan bu eğitim öğretim faaliyetleri Dört Halife, Emeviler ve Abbasiler Dönemlerinde gelişerek devam etmiştir. Mescid-i Nebevî'nin açılmasından sonraki dönemlerde mescit, cami, küttab, vb. eğitim kurumları açılarak bilgi aktarımı sağlanmıştır. Dört Halife ve Emeviler Dönemindeki mescit, cami, küttab gibi eğitim kurumları Abbasiler Döneminde değişip gelişerek medreseleri ortaya çıkarmıştır. Medreselere gelene kadar yarı kurumsal nitelikte olan eğitim tam kurumsal yapıya dönüşmüştür. Çalışma sonucunda Abbasiler Döneminin İslam Medeniyetinin altın çağı olduğu ortaya koyulmuştur. Gerek Abbasiler Dönemindeki sistemli eğitim kurumları tercüme faaliyetleri gerekse Halifelerin alimleri ve eğitimi desteklemesi bunun en önemli göstergesidir. Abbasi Bağdat medreseleri Orta çağ Bağdat'ına bilgi aktarımında önemli rol oynamıştır.