Ortaokul Türkçe ders kitaplarında Peirce'ün dil dışı göstergelerinin kullanımı

Türkçe derslerinde kullanılan temel materyal Türkçe ders kitapları ve bu kitaplar aracılığıyla sunulan metinlerdir. Bu metinler kendini oluşturan cümlelerden daha fazlasını içinde barındırmaktadır. Türkçe derslerinde yazılı dilin yanı sıra dil dışı unsurların da ön plana çıkarılması ve yazılı dil ile dil dışı göstergelerin bir bütün olarak ele alınması gerekmektedir. Türkçe ders kitaplarında yer alan dil dışı göstergelerin sunduğu iletiler, yazılı metnin anlamlandırılmasında önemli bir yere sahiptir. Bu çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden betimsel tarama modeli kullanılarak hazırlanmıştır. MEB tarafından onaylanarak 2021-2022 Eğitim Öğretim Yılı'nda Türkçe derslerinde kullanılan 4 farklı yayınevine ait, 8 Türkçe ders kitabından çeşitli metin türlerinde 80 metin, çalışmanın kapsamını oluşturmaktadır. Kapsam dâhilindeki bu metinlerin doküman analizi yapılmıştır. Metinler okunurken sayfalarda yer alan görseller öğrenci tarafından farkında olmadan gösterge bilimsel yöntemler kullanılarak çözümlenmektedir. Bu durumdan yola çıkılarak metinlerde yer alan dil dışı göstergeler, gösterge bilimsel kavramlar doğrultusunda ele alınmaya çalışılmıştır. Bu noktada daha çok Peirce'ün dil dışı göstergeler için kullandığı terimler tercih edilmiştir. Dil dışı göstergeler; gösterge türü, gösterge, gösteren, gösterilen ve metin içi gönderim başlıkları altında tablolaştırılmış ve elde edilen veriler metinden alıntılarla desteklenerek yorumlanmıştır. Ayrıca dil dışı göstergelerde yer alan kültürel unsurlara da tabloda yer verilmiştir. Çalışma sonucunda yazılı metinle birlikte kullanılan görsellerin metni anlamlandırma sürecinde son derece önemli olduğu anlaşılmaktadır. Gösterge bilimsel terimlerden yararlanarak dil dışı göstergelerin incelenmesi metni anlamlandırma sürecini kolaylaştırmaktadır. Gösterge türlerinden en fazla görüntüsel göstergenin kullanıldığı, devamında ise belirti ve simge türlerinin geldiği görülmektedir. Genel olarak Türkçe ders kitaplarında kullanılan dil dışı göstergeler yazılı metinle uyumluyken; kültürel unsurları içerisinde barındırması açısından yetersiz bulunmuştur. Anahtar kelimeler: Dil dışı göstergeler; Türkçe ders kitabı; Metni anlamlandırma.