Osmanlı Devleti'nin Güney Asya'daki şehbenderlikleri (1848-1914)

Tanzimattan önce tüccar vekili ya da ticaret konsolosu olarak adlandırılan Osmanlı Devleti'nin yurt dışındaki temsilcisi olan şehbenderlik, ilk zamanlarda tüccar arasında meydana gelen sorunların ve ticari meselelerin çözümü hakkında önemli bir yere sahip olmuştur. XIX. yüzyıla gelindiğinde şehbenderlik müessesesinin ticari meselelerdeki sorumluluklarına ek olarak görevli bulundukları bölgede halifenin temsilcisi sıfatıyla Müslüman halkın haklarını gözetmek yer almıştır. Osmanlı Devleti, Güney Asya coğrafyasında Hindistan'ın liman kentlerinde muvazzaf ve fahri şehbenderlikler tesis etmiştir. Bunlardan Bombay Başşehbenderliği'nde 1848 yılından 1914 yılına kadar merkezden yapılan atama ve tevcihler sonucunda on kişi başşehbender, altı kişi şehbender vekili ve kançılarya memuru, bir kişi de şehbenderhane tercümanı olmak üzere toplam 20 görevli I. Dünya Savaşı'nın başlancıgına kadar görev yapmıştır. Bunlar arasında Abdülhak Hamid Tarhan, Halil Halid Bey gibi edebi yönleriyle tanınan diplomatlar Bombay'a başşehbender olarak tayin edilmiştir. Bombay başşehbenderleri Hindistan'ın ticari potansiyeli ve Müslüman nüfus yoğunluğuna dikkat çekerek önemli liman kentlerinde fahri şehbenderlerin vazifelendirmesi gerektiğini vurgulamışlardır. Bunun sonucunda Kalküta, Sri Lanka (Seylan), Karaçi ve Madras gibi şehirlere bölgenin önde gelen tanınmış Müslüman tüccarı arasından Osmanlı Devleti adına ticari faaliyetleri yürüten fahri şehbenderlikler kurulmuştur. Bölgedeki şehbenderlik faaliyetleri Osmanlı Devleti'nin İngiltere aleyhine savaşa girmesi üzerine I. Dünya Savaşı'nın başladığı 1914 yılından itibaren durma noktasına gelmiştir. Bu tarihten itibaren şehbenderhanelerin eşya ve evrakın akıbeti tartışma konusu olmuştur. Mezkûr eşya ve evrak belli bir kira bedeli karşılığında Hindistan'daki İsveç Konsolosluğu aracılığı ile muhafaza altına alınmıştır.