Osmanlı iç borçlanma sisteminde modernleşme (1839-1881)

Bu doktora tezi çalışması, Osmanlı Devleti'nde menkul kıymetlere dayalı iç borçlanma araçlarının ortaya çıkışını, nasıl bir gelişim gösterdiğini, rakamsal büyüklüklerini, borçlanmanın sürdürülebilirliği, borçlanma kapasitesi, aşırı borçlanma durumu, borç ve para krizleri ile borç iflaslarını analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda ilk olarak, iç borçlanmanın tarihi süreçte gösterdiği değişim ve/veya gelişimler kronolojik olarak incelenmiş ve bu süreçte meydana gelen önemli iktisadi ve siyasi olaylara yer verilmiştir. İkinci olarak, menkul kıymetlere dayalı iç borçlanma araçlarının büyük oranda birincil kaynaklardan yararlanılarak ihraç miktarları, yıllar bazında değişen hacimleri, tedavülden alınmaları, konsolidasyona tabi tutulmaları ve kamu maliyesine yarattığı faiz maliyetleri hesaplanmaya çalışılmıştır. Ayrıca menkul kıymet ihracı yoluyla sağlanan iç borçlanma rakamlarının Osmanlı bütçeleri üzerinden hesaplanan toplam iç borçlanma rakamları içerisindeki payları ve bütçe gelirlerine göre değişimleri incelenmiştir. İç borçlanma tahvilleri ihracı nedeniyle devletin katlanmak zorunda kaldığı faiz maliyetleri ise bütçe giderleri ile karşılaştırılarak analiz edilmiştir. Üçüncü olarak, devlet borçlanmasının sınırı, borçlanmanın sürdürülebilirliği ve kapasitesi, aşırı borçlanma durumu, borç kaynaklı krizler ve devlet iflaslarına ilişkin literatür değerlendirmesi yapılmıştır. Sonrasında bu literatür temelinde Osmanlı Devleti'nin mali itibarı incelenmiştir. Osmanlı kamu finansmanının büyüklüğünü analiz edebilmek için iç ve dış borçlanmalar ile kâğıt para ihracından sağlanan finansman miktarları toplam finansman içerisindeki payları hesaplanarak yıllar bazındaki değişimleri izlenmiştir. Devletin incelemeye esas dönemde gerek iç gerekse dış kaynaklardan sağladığı finansman karşılaştırılmış, borçlanma ve para kaynaklı krizlerin tarihleri tespit edilmiştir. Osmanlı Devleti'nin aşırı borç sorunu ile karşı karşıya kalmasında Kırım Savaşı'nın (1853-56) etkili olduğu sonucuna varılmıştır. 1861 yılında meydana gelen borç ve kâğıt para kaynaklı krizler Osmanlı Devleti açısından borçlanmanın sürdürülemez olduğuna işaret etse de borçlanma kanalı 1875 yılına kadar sürdürülebilmiştir. 1875 yılında kısmi, 1876 yılında ise tam moratoryum hali ilan edilmiştir. Bu çalışma ile elde edilen veriler ölçüsünde Osmanlı Devleti'nde menkul kıymetlere dayalı iç borçlanma rakamları ilk kez bütüncül olarak incelenmiştir. Ayrıca Osmanlı borçlanmasının sınırı konusunda değerlendirmeler yapılarak literatürdeki önemli bir eksikliğe katkı sağlanmaya çalışılmıştır.