Osmanlı'da misyonerliğin mimariye yansımaları: Tanzimat sonrası merkezi Türkiye Misyonu kapsamında misyoner ve gayrimüslim okulları

Osmanlı İmparatorluğu'nda Tanzimat ve Islahat Fermanlarının ilanı sonrasında gayrimüslim cemaatlere kendi okullarını açabilme izni verilmiştir. Bu düzenleme, aynı zamanda yabancı devletlerin Osmanlı topraklarında eğitim kurumu açmasını sağlamıştır. Osmanlı Devleti'nin kendi modern okullarını hızla kurumsal hale getirememesi, yabancı okulların yaygınlaşmasının ve bu okullarda yürütülen misyonerlik çalışmalarının önünü açmıştır. 19. yüzyılda ön plana çıkan Protestan Amerikan misyonerleri, Anadolu'yu Batı Türkiye Misyonu, Doğu Türkiye Misyonu ve Merkezi Türkiye Misyonu olarak üç farklı misyon bölgesine ayırmıştır. Bu tez çalışmasının ana konusunu oluşturan Merkezi Türkiye Misyonu; Mersin, Adana, Kahramanmaraş, Gaziantep, Şanlıurfa, Osmaniye, Kilis ve Hatay illerini kapsamaktadır. Bu bölge dâhilinde büyük dünya devletleri tarafından kurulmuş eğitim kurumları sanat ve mimarlık tarihi kapsamında ayrıntılı olarak incelenmiştir. Ayrıca gayrimüslim cemaatler, bu konudan bağımsız düşünülemeyeceği için bölge dâhilindeki gayrimüslim okulları da çalışmaya dâhil edilmiştir. Bu araştırmada, Merkezi Türkiye Misyon alanında kurulan misyoner ve gayrimüslim cemaat okulları, çalışma alanı dışındaki okullarla mukayese edilerek değerlendirilmiştir. Okulların konum ve mimari bakımdan bazı ortak özelliklere ve farklılıklara sahip olduğu belirlenmiştir. Yabancı devletlerin, kendi ülkelerindeki mimari anlayışı Anadolu'da devam ettirdiği ve bunun yanı sıra okul tasarımında bazı yerel unsurlara da yer verdiği tespit edilmiştir. Misyoner ve gayrimüslim okullarının sanat ve mimarlık tarihi disipliniyle incelendiği bu çalışmanın, literatüre önemli ve özgün katkılar sağlayacağı düşünülmektedir.