Özel gereksinimli çocukların ebeveynlerinin yaşam kalitesi, depresyon, anksiyete ve tükenmişlik düzeylerinin belirlenmesi

Amaç: Özel gereksinimli bir çocuğa sahip olmak, ailelerin yaşam düzeni ve sosyal rollerini yeniden şekillendirirken; ebeveynlerin psikolojik durumları da aile işleyişi ile çocuğun gelişimsel gereksinimlerine yönelik süreçlerde belirleyici bir rol oynamaktadır. Bu çalışma, özel gereksinimli çocuğa sahip ebeveynlerin yaşam kalitesi, depresyon, anksiyete ve tükenmişlik düzeylerini değerlendirmek; ebeveynlerin sosyodemografik özelliklerinin bu değişkenlerle ilişkisini incelemek ve ebeveynler arasındaki farklılıkları ortaya koymak amacıyla planlanmıştır. Yöntem: Araştırma, özel gereksinimli çocuğu olan 102 ebeveyn (%64,7 anne; %35,3 baba) ile yürütülmüştür. Ebeveynlerin depresyon ve anksiyete düzeyleri BDE ve BAÖ ile; psikiyatrik belirti şiddeti KSE ile; tükenmişlik düzeyleri MTÖ ile; yaşam kalitesi ise DSÖYKÖ ile ölçülmüştür. Sosyodemografik veriler yapılandırılmış bilgi formu ile toplanmıştır. Gruplar arası karşılaştırmalar parametrik ve non-parametrik testlerle; değişkenler arası ilişkiler korelasyon analizleriyle değerlendirilmiştir. Bulgular: Çalışmada annelerin depresyon, anksiyete, psikiyatrik belirti düzeyi ve tükenmişlik puanlarının babalara kıyasla anlamlı derecede yüksek olduğu; yaşam kalitesi puanlarının ise daha düşük olduğu belirlenmiştir. Depresyon ve anksiyete düzeyleri arttıkça yaşam kalitesinin fiziksel, psikolojik, sosyal ve çevresel tüm alanlarında düşüş gözlenmiştir. Duygusal tükenme düzeyi, psikiyatrik belirti şiddetiyle pozitif yönde; yaşam kalitesiyle negatif yönde anlamlı ilişkiler göstermiştir. Babalarda da bakım yüküne bağlı etkilenme saptanmakla birlikte, annelerin psikososyal açıdan daha yüksek risk altında olduğu görülmüştür. Ayrıca sosyodemografik özelliklerin (çocuğun cinsiyeti, bakım ihtiyacı, ebeveynin eğitim düzeyi, ekonomik durum vb.) ruhsal belirti şiddeti ve tükenmişlik üzerinde etkili olduğu tespit edilmiştir. Sonuç: Özel gereksinimli çocuk ebeveynlerinde depresyon, anksiyete ve tükenmişlik düzeylerinin artmış olması, yaşam kalitesinin çok boyutlu biçimde olumsuz etkilenmesine yol açmaktadır. Bulgular, özellikle birincil bakım veren annelerin psikolojik açıdan daha kırılgan olduğunu göstermektedir. Bu nedenle aile hekimliği başta olmak üzere birinci basamak sağlık hizmetlerinde ebeveynlerin psikososyal durumlarının düzenli olarak değerlendirilmesi, erken müdahale programlarının uygulanması, stresle başa çıkma ve sosyal destek mekanizmalarının güçlendirilmesi önem taşımaktadır. Elde edilen sonuçların, özel gereksinimli çocuğa sahip ailelere yönelik psikososyal destek uygulamalarının geliştirilmesine katkı sağlayacağı düşünülmektedir.