Pîrî-Zâde Osmân Sâhib'in Şerh-i Ebyât-ı Sâ'ib-i Tebrîzîadlı eseri (inceleme-metin-dizinsel sözlük)

Bu çalışmada, şair ve nasir Şeyhülislam Pîrî-zâde Osmân Sâhib‟in hayatı ve eserleri hakkında bilgi vermek, Sâǿib-i Tebrîzî Dîvânı‟na yapılan ikinci hacimli şerh olan eserinin çeviri yazısı yapılarak klasik Türk edebiyatını metin şerhi çalışmalarına katkıda bulunmak ve bu şerhin 18. yüzyıl nesir diline örnek teşkil eden söz varlığını ortaya çıkarmak amaçlanmıştır. Bilmeceyi andıran söyleyişler, derinlere gizlenmiş manalar, yeni hayal ve teşbihler barındıran Sebk-i Hindî etkisinde eserler yazan İranlı meşhur şair Sâǿib-i Tebrîzî‟nin şiirleri uzunca bir süre Osmanlı medreselerinde okutulmuştur. Dili Farsça, tarzı Sebk-i Hindî olan Sâǿib-i Tebrîzî‟nin şiirleri, doğal olarak şerhe ihtiyaç duymuştur. 18. yüzyılda, Osmanlıda şöhretinin zirvesinde bulunan Sâǿib-i Tebrîzî‟ye Türkçe şerhler yazılmaya başlanmıştır. Bu şerhlerden biri de 77. Osmanlı şeyhülislamı Pîrî-zâde Osmân Sâhib‟in, Bursa‟da sürgünde bulunduğu 1757-1761 yılları arasında Sâǿib-i Tebrîzî Dîvânı‟ndaki elif harfi ile kafiyeli ilk 8 gazel için yazdığı, tasavvufi anlatım ve sanatkârane üslubun özelliklerini taşıyan, tüm şerhe yayılmış secileri ile şiirsel bir anlatıma sahip olan "Şerh-i Ebyât-ı Sâǿib-i Tebrîzî" adlı eseridir. Bu çalışmanın birinci bölümünde Pîrî-zâde Osmân Sâhib‟in hayatı ve dağınık hâlde bulunan eserleri hakkında teferruatlı bilgiler verilmiştir. İkinci bölümünde şerhte zikredilen özel adlar, ayetler, hadisler, Türkçe, Farsça ve Arapça manzum parçalar, Arapça ibareler, Ebû Bekir Nusret‟in şerhiyle benzerlikler tespit edilerek şerh metni incelenmiştir. Üçüncü bölümünde 67 varaktan müteşekkil şerh, transkribe edilerek Latin harflerine aktarılmıştır. Dördüncü ve son bölüm olan "Sözlük"te ise tamlamalar da dâhil olmak üzere şerhin bütün kelime varlığına anlam verilmiştir. Sonuç olarak transkripsiyonunu yaptığımız "Şerh-i Ebyât-ı Sâǿib-i Tebrîzî" adlı şerhin, yöntemi ve ağır dili ile klasik şerhlerden ayrıştığı; şerhte sadece Farsça beyitler Türkçeye çevrilirken sade bir dil kullanıldığı ve bu bölümlerin de Ebû Bekir Nusret‟in "Şerh-i BaǾz-ı Gazeliyyât-ı Sâǿib" adlı eserinden alındığı; şarihin makta beyitleri dışında hemen hemen tüm şerhte tasavvufi yorumlara başvurduğu tespit edilmiştir.