Factchecking in the postmodern era

Günümüzde bilgi ve iletişim teknolojilerindeki gelişmeler, iletişim kurmayı ve bilgiye ulaşmayı geçmişte hiçbir teknolojinin yapamadığı kadar kolaylaştırmıştır. Bugün akıllı cep telefonları ve internet erişimi sağlayan tablet ya da dizüstü bilgisayarlar aracılığıyla insanlar istediği içeriğe istediği zaman ulaşabilmekte ve dünyanın öbür ucundaki insanlarla anında iletişim kurabilmektedir. Bu durum daha önce medya karşısında pasif olan izleyicinin "aktif" bir izleyici olarak yer almasını sağlayıp sağlamadığı gibi medyanın rolü, gücü ve söylemi hakkında da birçok yeni tartışmaya kapı aralamıştır. Bu yeni toplumsal yapının bireylerin gözetim, mahremiyet ve özgürlüklerinin ihlali gibi birçok olumsuz durumu da beraberinde getirdiği düşünüldüğünde, yeni teknolojilerin iletişim ve enformasyon alanına kattığı kolaylıkların yanı sıra sosyal medya mecraları aracılığıyla kişiler hakkında başta mahrem bilgiler olmak üzere her türlü bilgiye ulaşmayı da bir o kadar kolaylaştırdığı söylenebilir. Dolayısıyla daha önce sadece hükümetleri hedef alan medya ve etik tartışması, bugün sosyal ağlara bağlanan herkesin meselesi haline gelmiştir. Ancak hem haber üretiminde hem de haber dolaşımında yaşanan enflasyon, yeni medyada yer alan içeriklerin doğrulanması kaygısını doğurmuş ve bu kaygı birçok haber ve bilgi "doğrulama" sitesinin kurulmasına yol açmıştır. Literatüre "fact-checking" olarak giren "doğrulama" kavramı aslında siyasi kampanya sürecinin içinde gelişen bir kavram olsa da günümüzde ulusal ve uluslararası birçok gazete "fact-checkers" adını verdikleri "haber, içerik, bilgi doğrulama" kanalları oluşturmuştur. Fact-checking siteleri, yanlış ya da sahte haber ve iddiaların çürütüldüğü yeni bir medya söylemi olarak karşımıza çıkmaktadır. Ancak hangi "gerçeklerin" "fact-check" edildiği, hangi "doğru olmayan" ya da "sahte" haberlerin seçilerek yalanlandığı ve bunun kamuoyunun görüşünü ne ölçüde etkilediği sorusu sıcaklığını korumaktadır. Fact-checking kavramı, post-truth kavramının ortaya çıkışıyla paralellik göstermektedir. Günümüzdeki anlamı ve kullanımıyla post-truth kavramı, factchecking kavramının medyadaki siyasi izdüşümü olarak değerlendirilmelidir. Post-truth kavramı, 2016 seçimlerinde Amerika Birleşik Devletleri Başkanı seçilen Donald Trump'ı iktidara taşıyan sosyo-politik ortam için kullanılmıştır. Zira Amerikan ana akım medyası Trump'ı "akıllara durgunluk veren" bir profil olarak resmetse de, onun başkan seçilmesi hem medyayı hem de siyaset bilimcileri "gerçeğin ötesinde" bir gerçeklik arayışına itmiştir. Baudrillard'ın (2011, s. 56) McLuhan'ın "araç mesajdır" mottosunun ötesine geçerek, medyanın kronik bir hastalık gibi içine yerleşerek gerçekliği değiştirmeye çalışan bir simülakr olduğunu vurgulayan çalışmasından esinlenerek, fact-checking ve post-truth kavramlarının da "yeni tellaklarımız" olduğu söylenebilir. Bu tezde fact-checking kavramındaki "fact"e odaklanacak ve "hangi fact" sorusuna cevap arayacağız. Her ne kadar fact-checking kavramı bir gazetecilik terimi olarak doğsa da hem ortaya çıkışı hem de iddiası onu hem epistemolojik hem felsefi hem de politik olarak ele almayı gerekli kılıyor. Bu nedenle bu tezde fact-checking kavramı postmodern düşünce ve praksis çerçevesinde incelenecektir. Kuşkusuz bu çerçevenin genişliği bu tezin sınırlarını aşsa da çalışmada bu yönde bir perspektif sunulması amaçlanmaktadır. Anahtar kelimeler: Dezenformasyon, eşik-bekçiliği, gündem belirleme, hakikat ötesi, postmodernite, söylem.