Nehir, pirinç ve şehir: Erken modern Osmanlı Filibe'sinin dönüşümü

Bu çalışmada, erken modern dönemde (14. yüzyıldan 16. yüzyılın sonuna kadar) Meriç Nehri ile Filibe şehri arasındaki ilişki incelenmiştir. Daha önce Meriç Nehri ve Filibe ilişkisi hakkında bir çevre tarihi çalışması yapılmamıştır. Bu nedenle, erken modern Osmanlısında Meriç Nehri'nin çevre tarihi yazımı bağlamında nasıl ele alınabileceği tartışılmıştır. Bu tez üç ana bölümden oluşmaktadır. Tezin ilk bölümünde Meriç Nehri ve Filibe şehrinin coğrafi konumu ve özellikleri ele alınmış, ikinci bölümünde nehrin ve şehrin vakıflar aracılığıyla nasıl yönetildiği üzerinde durulmuştur. Son bölümde ise nehir ile şehir arasındaki ilişkinin temel bileşeni olan insan unsuruna odaklanılmaktadır. Bu bağlamda I. bölümde öncelikle Meriç Nehri'nin coğrafyasına ve nehrin Osmanlı fethinden önceki konumuna ve sonrasına odaklanılmıştır. Osmanlıların Balkan fetihlerine başlamalarıyla birlikte, yalnızca nehir değil, aynı zamanda nehir havzasının da doğal bir fetih koridoru olarak kullanıldığı görülmektedir. Bu fetihlerin en önemlilerinden birisi de Filibe'nin fethidir. Şehrin fethiyle beraber, Osmanlıların bölgeye tanıtmış oldukları pirinç tarımı da başlamış, nehrin ve şehrin sağlamış olduğu çevresel unsurlardan faydalanılmıştır. Bu bölümde ayrıca Filibe'nin doğal unsurları ele alınmış; ormanlar, korular, yaylaklar ve meraların Osmanlı yönetimi altındaki kullanımları incelenmiştir. II. bölümde ise, Osmanlı fethinin ardından, nehrin ve şehrin Osmanlı yönetimi dışında vakıflar aracılığıyla nasıl idare edildiği ele alınmıştır. Öncelikle vakıfların çevre tarihi disiplini dâhilinde nasıl ele alınması gerektiği üzerinde durulmuş ve sonrasında doğrudan Filibe'de kurulmuş ya da kurulmamış bazı vakıflardan faydalanılmıştır. Filibe'ye içme suyunun sağlanmasında, şehrin ekonomik olarak kalkındırılmasında ve bölgenin doğal unsurlarına katkı sunulması genellikle vakıflar aracılığıyla olmuştur. Vakıflar aracılığıyla dingler ve değirmenler incelenmiş; kurumların ve insanın nehirden hangi koşullarda ve nasıl yararlandıkları ortaya konulmuştur. Vakıflarla ilgili çevre tarihi içerisinde ele alınan son nokta ise hamamlar ve çevresel özellikleri olmuştur. III. bölümde, nehir ile şehir arasındaki ilişkinin temel bileşen olan insan unsuruna odaklanmaktadır. Özellikle pirinç tarlalarında çalışan çeltükçü reâyâ üzerinde durulmuştur. Çeltükçü reâyânın nehrin ve şehrin hangi bölgelerinde yaşadıkları, nehri üretim noktasında nasıl kullandıkları üzerinde durulmuştur. Ayrıca bölgedeki askerîlerinde nehirden ve şehirden nasıl yararlanarak kendi konumlarını güçlendirdikleri incelenmiştir.