Türk imalat sektöründe sektörel teknik verimlilik ve belirleyicileri: Stokastik sınır modeliyle elde edilen bulgular

Bu tez, 2019–2023 döneminde Türkiye'nin iki haneli imalat sanayi kollarında kârlılığa dayalı etkinliğin belirleyicilerini, teknik etkinsizlik etkilerini içeren Stokastik Sınır Modeli (SFM) aracılığıyla incelemektedir. Geleneksel üretim temelli etkinlik çalışmalarının sınırlılıkları ve Türk imalat sektöründeki yapısal heterojenlikten hareketle, farklı teknoloji, maliyet yapısı ve ürün çeşitliliğine sahip alt sektörlerin karşılaştırılabilir bir performans göstergesine ihtiyaç duyulduğundan, sınır çıktısı olarak Varlık Karlılığı (ROA) kullanılmıştır. Kâr sınırı likidite, kaldıraç ve stok devir hızı değişkenleriyle tahmin edilirken; etkinsizlik, sabit sermaye yapısı, faiz karşılama oranı, Ar-Ge yoğunluğu, faaliyet giderleri ve COVID-19 dönemi gibi faktörlerle modellenmiştir. Ampirik bulgular, likidite ve stok devir hızının kârlılığı artırdığını; yüksek kaldıraç oranının ise sektörlerin kâr sınırına ulaşma kapasitesini zayıflattığını göstermektedir. Etkinsizlik sonuçları, daha güçlü özkaynak destekli sermaye yapılarının, yüksek faiz karşılama gücünün ve artan Ar-Ge yatırımlarının etkinsizliği azalttığını; yüksek faaliyet giderlerinin ise etkinsizliği artırdığını ortaya koymaktadır. Pandemi kukla değişkeni, COVID-19 döneminde etkinlik kayıplarının belirgin şekilde arttığını doğrulamaktadır. Varyans parametreleri, kârlılık varyasyonunun yaklaşık yüzde 39'unun rassal etkilerden ziyade yapısal etkinsizliklerden kaynaklandığını göstermekte ve stokastik sınır yaklaşımının uygunluğunu desteklemektedir. Teknik etkinlik skorları, sektörler arasında belirgin bir hiyerarşi sunmaktadır: elektronik, motorlu taşıtlar ve ilaç gibi yüksek teknoloji sektörleri sınırın yakınında faaliyet gösterirken; tekstil, ağaç ürünleri ve giyim gibi geleneksel sektörler kalıcı etkinsizlik sergilemektedir. Pandemi dönemine ilişkin karşılaştırmalar, ileri teknoloji ile düşük teknoloji sektörleri arasındaki farkların daha da belirginleştiğini ortaya koymaktadır. Bu tez, Türk imalat sanayinde kârlılık temelli ilk sınır analizlerinden birini sunmakta ve finansal dayanıklılık, yenilik kapasitesi ve maliyet yapısının modernizasyonunun sektörün etkinlik ve rekabet gücünü artırmadaki kritik önemini vurgulamaktadır.