Şerhu'l-Akāid temelinde Teftâzânî'nin Muʻtezile eleştirisi

Akaid sahasında yazılmış eserler arasında geçmişten günümüze müslümanlar üzerinde en çok tesir bırakanlardan biri Teftâzânî'nin Şerhu'l-Akāid'i olmuştur. Müellif, orta hacimde telif etmiş olduğu bu eserinde yeri geldikçe Mücessime, Kerrâmiyye, Cebriyye ve Şîa gibi fırkaların muhalif görüşlerine temas edip cevaplar vermekle beraber, ilmî mücadelesini esas olarak kitabın başından sonuna kadar Muʻtezile'ye karşı yapmaktadır. Biz de bu çalışmayla hem Teftâzânî'nin izahları ışığında sahabeden bu yana müslümanların büyük çoğunluğunun tâbi olduğu Ehl-i sünnet itikadının daha iyi anlaşılmasını hem de Muʻtezile'ye nispet edilen görüşlerin onların kendi kaynaklarında nasıl geçtiğini mukayese etmeyi hedefledik. Şerhu'l-Akāid'de iki fırka arasındaki ihtilâflı mevzuları iki bölümde topladık. Konuların sıralamasında genellikle Şerhu'l-Akāid'i esas alırken, iki bölüm halindeki dağılımında Şerhu'l-Makāsıd'ın tertibini tercih ettik. Tezin giriş kısmında çalışmanın konusu, amacı, önemi, yöntemi ve kaynaklarına değindikten sonra Teftâzânî ve Şerhu'l-Akāid'in tarihten günümüze müslümanlar üzerindeki etkisi ile Muʻtezile'nin beş ilkesi ve akılcılığı konularında özet bilgiler verdik. "İlâhiyyât" başlığını taşıyan birinci bölümde Allah Teâlâ'nın sıfatlarına ilişkin konular ile bu sıfatlarla yakından ilgili olan kulların fiilleri bahislerini inceledik. "Nübüvvât ve Semʻiyyât" başlığını taşıyan ikinci bölümde ise nübüvvet ve âhirete ilişkin meselelerin yanı sıra, mürtekib-i kebîre ve iman-amel ilişkisi gibi konuları ele aldık. Teftâzânî'nin Şerhu'l-Akāid'de Muʻtezile'ye nispet ettiği görüşlerin, onların kendi kaynaklarında savundukları görüşlere genel olarak mutabık olduğunu tespit ettik. Teftâzânî'nin cevap ve eleştirilerini ilmî tenkit yöntemiyle oluşturduğunu, tahkir ve tekfir edici üsluptan kaçındığını müşahede ettik. Onun eserde Muʻtezile'ye yönelik yaptığı ilk eleştiri, bazı Muʻtezilî kişilerin mihne olayına sebebiyet veren tavrıyla ilgilidir. Temel eleştirileri ise; onların akaid alanında sünnete ve sahâbe cemaatinin takip ettiği esaslara muhalif kaideleri ilk tesis eden fırka olması, kelâmda aşırıya gitmesi, inanç esaslarının birçoğunda felsefecilerin metodunu takip edip onların etkisinde kalması, Allah Teâlâ ile ilgili meselelerde eksik düşünmesi ve bunlar hakkında Allah'ı kullarla kıyaslayarak hüküm vermesi şeklindedir.