Şermin Yaşar'ın eserlerinde tipler

Şermin Yaşar, çocuk edebiyatı yazarı olmasının yanı sıra Tarihi Hoşça Kal Lokantası, Göçüp Gidenler Koleksiyoncusu, Gelirken Ekmek Al, Kalk Yerine Yat, Deli Tarla ve Söyleme Bilmesinler adlı roman ve öyküler de kaleme almıştır. Söz konusu eserlerin şahıs kadroları incelendiğinde karakterlerin çoğunlukla tipolojik özellikler gösterdiği ve bunların tekrar eden biçimde kullanıldığı tespit edilmiştir. Tiplerde olaylara karşı yaklaşım, bakış açısı, duygu ve düşüncelerin ortak olduğu saptanmıştır. Prof. Dr. Nurullah Çetin, Roman Çözümleme Yöntemi adlı kitabında tipleri "sosyal tipler, psikolojik tipler" gibi alt başlıklara ayırırken Jung, Psikolojide Tipler adlı eserinde "içe dönük ve dışa dönük" şeklinde tasnif etmiştir. Çalışmamızda bu tasnifler temel alınmıştır. Sosyal tipler; kişide doğuştan var olmayıp içinde yaşadığı topluma bağlı olarak sonradan kazandığı statü ve unvanlara göre belirlenir. Akrabalık ilişkileri ve mesleki unvanlara bağlı olarak kurgulanan kişiler, sosyal tip olarak nitelendirilmiştir. Yazarın anlatılarında anne-çocuk ilişkisi geniş yer tutmaktadır. Mesleklerine göre tiplerde kendine en fazla yer bulan tip, esnaf tipidir. Yazarın bakkal dedesinin yanında çocukluk yıllarında edindiği deneyim, bu meslek erbaplarını yakından gözlemlemesini ve onların özelliklerini eserlerine canlı bir şekilde aktarabilmesini sağlamıştır. Psikolojik tiplerde bireyin doğuştan getirdiği özelliklere bağlı olarak gelişen duygu durumları, davranış biçimleri ile kişilerin yaşantısına bağlı olarak gelişen iç çatışmalar, özlemler ve duygusal kırılmalar incelenmiştir. Cimrilik, üşengeçlik, öfkeli olma, dominantlık, uysallık ve hassaslık gibi tipik özellikler insan fıtratının bir yansımasıdır. Melankoli veya depresiflik ise ölüm, terk edilme, mağduriyet, ihmal veya travma gibi unsurlara bağlı olarak gelişen, yaşantı ile ortaya çıkan ruhsal durumları yansıtmaktadır. Kolektif bilinçdışının bir tezahürü olan arketipler de eserlerde çeşitli şekillerde kendine yer bulmuştur. Persona, gölge, anima ve animus gibi arketiplerin sıkça kullanıldığı tespit edilmiştir. Yapılan bu çalışma ile Şermin Yaşar'ın roman ve hikâyelerinde yer alan tiplerin sınıflandırılması, tekrar eden tipolojik yapıların belirlenmesi ve bu tiplerin yazarın anlatısal tercihleriyle ilişkisi ortaya konulmuştur. İnceleme sonucunda, özellikle psikolojik tiplerin belirgin bir şekilde öne çıktığı ve bu yapıların yazarın bireysel yaşam tecrübeleriyle güçlü bağlar taşıdığı görülmüştür. Anahtar kelimeler: Şermin Yaşar, hikâye, tip analizi, arketip, psikolojik tip.