Şizofreni hastalarında nöropeptid Y düzeylerinin içgörü ve işlevsellikle ilişkisi

AMAÇ: Psikiyatride işlevsellik son yıllarda ön plana çıkan bir konu olmuştur. Psikiyatrik hastalıkların özellikle de Şizofreninin yetiyitimi kaybına neden olan ilk 5 hastalık içerisinde yer alması, bu konunun önemini arttırmaktadır. Şizofreni hastalarında işlevselliği arttırmak onların sosyal hayatta daha etkin olmalarını sağlayıp hem damgalanmalarını azaltacak hemde hastalığın remisyona girmesine katkıda bulunacaktır. Bunun sağlanması için de öncelikle işlevsellik kaybına neden olan mekanizmaların anlaşılması gerekmektedir. Nöropeptidler Şizofreni etyolojisinde araştırılmış ve etkileri bazı çalışmalarla gösterilmiştir. Hem Nöropeptid Y'nin merkezi sinir sisteminde çok yaygın bulunması ve davranışsal ve duygusal etkilerinin bulunması, aynı zamanda strese dayanıklılık etmeni olarak kabul edilmesi nedeniyle şizofreni hastalarında sosyal işlevsellik ve içgörü ile ilişkisi üzerine de etkisi olabileceğini düşündürtmüştür. Şizofreni tanılı hastalar ve sağlıklı kontrollerin karşılaştırılacağı bu çalışmada şizofreni tanısı olan erişkin hastalarda sosyal işlevsellik ve içgörünün ölçekler ile ve bilişsel işlevlerin nöropsikolojik testler ile değerlendirilerek Nöropeptid Y düzeylerinin sosyal işlevsellik ve içgörü ile ilişkisinin tespit edilmesi amaçlanmıştır. GEREÇ VE YÖNTEM: Araştırmada hasta grubuna seçilecek olan katılımcılar, Karadeniz Teknik Üniversitesi (KTÜ) Tıp Fakültesi Psikiyatri Polikliniği'ne Temmuz 2023 - Ekim 2023 tarihleri arasında ayaktan başvuran, en az bir klinisyen tarafından klinik görüşme ile değerlendirilerek DSM-5'e göre Şizofreni tanısı konulan, araştırmayı yapan araştırma görevlisi tarafından yapılan ikinci bir görüşme ile DSM-5'e göre Şizofreni tanısı teyit edilen, dahil etme kriterlerini karşılayan, dışlama kriterlerini içermeyen, en az 3 ay remisyon döneminde olan ve çalışmaya katılmayı kabul eden hastalardan oluşturulmuştur. Araştırmaya KTÜ Tıp Fakültesi Psikiyatri Polikliniğine Temmuz 2023 - Ekim 2023 tarihleri arasında ayaktan başvuran ve şizofreni tanısı ile takip edilen ve remisyon döneminde olan 40 hasta dahil edilmişt ve çalışma 40 hasta ile tamamlanmıştır. Kontrol grubu olarak; hasta grubu ile yaş, cinsiyet ve eğitim düzeyi açısından eşleştirilmiş, dahil etme kriterlerini karşılayan, dışlama kriterlerini içermeyen ve çalışmaya katılmayı kabul eden 40 sağlıklı gönüllü dahil edilmiştir. Tüm katılımcılara çalışma ile ilgili bilgi verildikten sonra sosyodemografik ve klinik veri formu doldurulmuştur. Hasta gruplarına Pozitif ve Negatif Semptom Ölçeği (PANSS) uygulanmıştır. Tüm katılımcılara bilişsel forksiyonlarını değerlendirmek için 6 nöropsikolojik testlerden Wisconsin Kart Eşleme Testi (WCST), İşitsel Sözel Öğrenme Testi (Auditory Verbal Learning Test; AVLT), Stroop Testi ve İz Sürme Testi (Trail Making Test; TMT) uygulanmıştır. Tüm katılımcıların kan örnekleri bilişsel testlerin yapıldığı aynı gün içerisinde saat 08.00 ile 12.00 arasında eşleştirilen hastalar ile kontrol gruplarından eş zamanlı olarak alınmış, serum NPY seviyeleri ELISA kit kullanılarak ölçülmüştür. BULGULAR: Bilişsel işlevlerin değerlendirilmesinde; AVLT'de hasta grubunda kontrole kıyasla anlık bellek, öğrenme, şaşırtma sonrası hatırlama, uzun süreli bellek, sözel öğrenme eğrisi, tanıyarak hatırlama test bölümlerinde, Stroop testinde bölüm 1, bölüm 2, bölüm 3, bölüm 4, bölüm 5 toplam süre, Stroop bölüm 5 düzeltme sayısı ve Stroop İnterferans süresi, WCST tamamlanmış kategori sayısı ve kurulumu sürdürmede başarısızlık puanı toplam hata bölümlerinde, İz sürme testi bölüm A süresi, bölüm B süresi ve bölüm B süresi eksi bölüm A süresi daha kötü performans göstermiştir. Klinik içgörü ve sosyal işlevsellik arasında anlamlı derecede ilişki saptanırken, bilişsel içgörü ile saptanmamıştır. G12 puanındaki her bir artış işlevsellikte 11.36 puan kaybıyla ilişkili bulunmuş ve içgörünün işlevsellikteki bozulmada %14.5 kadar etkili olduğunu göstermiştir. Hasta grubunda sosyal işlevsellik ve bilişsel bozulma arasında ilişki gösterilmiştir. Hasta grubunda NPY seviyeleri kontrole kıyasla daha düşük saptanmıştır. Çalışmamızda yeni bir veri olarak NPY düzeylerinin şizofreniyi %67.5 spesifite ve %67.5 sensitivite ile predikte ettiği tespit edilmiştir. Hasta grubunda NPY düzeylerinin yaşla azaldığı gösterilmiş ancak bu durum kontrol grubunda bulunmamıştır. Hasta grubunda NPY düzeyleriyle bilişsel testler arasında ilişki bulunmazken, kontrol grubunda Stroop Testi ve İşitsel Sözel Öğrenme testinin bazı puan türleriyle ilişki gösterilmiştir. NPY düzeyleriyle sosyal işlevsellik ve içgörü arasında ilişki tespit edilememiştir. SONUÇ: Çalışmamızda şizofreni hastalarında serum NPY düzeylerinin kontrol grubuna göre düşük olduğu ve kontrol grubunda bilişsel işlevler ile arasında ilişki olduğu gösterilmiştir. NPY' nin şizofreni hastalığını predikte etmedeki etkisi yeni çalışmalar için umut vaadeci olabilir. Ancak NPY düzeyleriyle işlevsellik ve içgörü ilişkisi tespit edilememiştir. NPY, şizofreni gibi hastalıkların tedavisinde ve işlevselliği arttırmada gelecekte terapötik keşif için değerli bir aday olabilir. Çalışmamızla bulguların kısıtlı olduğu bu alandaki literatüre katkıda bulunmayı hedefledik. 7 ANAHTAR KELİMELER: Şizofreni, Sosyal İşlevsellik, İçgörü, NPY, Bilişsel İşlevler, Wisconsin Kart Eşleme Testi, İşitsel Sözel Öğrenme Testi, Stroop Testi, İz Sürme Testi, PSP, BCIS