Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi açısından Bitlis/Ahlat taş işlemeciliği

Taş işlemeciliği, doğal taşların maden ocaklarından çıkartılarak geleneksel yöntemlerle işlenmesine verilen addır. Kültürel miras varlıklarının oluşmasında önemli bir malzeme olan taş üzerine ait olduğu kültürün motiflerinin yapılması sonucunda kültür taşıyıcısı ürünlerden birine dönüşür. Bu kültürel aktarım aracını oluşturan el sanatı taş işçiliği, taş işlemeciliği veya taş süsleme olarak açıklanmaktadır. Bu çalışma, Bitlis/Ahlat ilçesinde bin yıllık geçmişi bulanan, gelenek halini almış, çevresinde inanışlar ve uygulamalar gelişmiş Ahlat taş işlemeciliğinin halk bilimsel bir anlayışla belgelenmesini ve korunması yönünde atılacak adımlara katkı sunmayı amaçlamaktadır. Tarihî taş yapıları ve mezar taşları ile ünlü Ahlat şehri, zengin taş madenleri nedeniyle el sanatına adını vermiştir. 11. yüzyılda Türk milletinin Anadolu'ya gelişiyle şekillenmeye başlayan taş işlemeciliği sanatının etrafında oluşan halk mimarisi örnekleri Bitlis/Ahlat ilçesinin tarihini ve Türk kültüründeki yerini belirlemiştir. Taş işlemeciliğinin tarihsel olarak geçirdiği süreç ve gelişimler bu taş yapıların kitâbeleri ışığında yapıyı yapan ustaların verdiği bilgilerle açıklanmaktadır. Her biri sanat eseri olan Ahlat Taş İşlemeciliği ürünlerini meydana getiren el sanatı geleneğinin gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için uygulanabilecek koruma yaklaşımları bu çalışmada açıklanmıştır. 1972 Dünya Kültürel ve Doğal Mirasın Korunmasına Dair Sözleşme ile başlayan kültürel mirası koruma yaklaşımları kronolojik olarak açıklanmış, koruma teriminin tanımına yapılan eklemeler detaylandırılmıştır. Bu kapsamda UNESCO'nun 2003 yılında kabul ettiği Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesinde kültürel mirasa getirdiği yeni anlam ve yeni koruma yaklaşımlarının sonuçları taş işlemeciliği özelinde ele alınmıştır. Günümüzde varlığını mahalli bir boyutta sürdüren taş işlemeciliği geleneği SOKÜM Sözleşmesi kapsamında korunmaya ihtiyaç duyan el sanatları içerisinde kendine yer bulmaktadır. Sözleşmenin koruma yaklaşımları ve kültürel miras terimi çerçevesinde Ahlat taş işlemeciliğinin uygulayıcıları ve yöre halkı için anlamı, aktarımında gerçekleştirilen usta çırak ilişkisi, sanattaki değişim, dönüşüm ve sanatın sorunları ele alınmıştır. Ayrıca Ahlat taş işlemeciliğinin geleneksel meslek olarak yaşatılmasının halk mimarisi açısından önemine değinilmiştir.