Son dönem Osmanlı devlet adamlarında hukuk devleti düşüncesi: Tunuslu Hayreddin Paşa, Ahmet Midhat Paşa ve Said Halim Paşa örneği

Hukuk devleti; devletin iş ve işlemlerinde hukuka bağlı olduğu, temel hak ve hürriyetlerin güvenceli olduğu ve sınırlı iktidarın kurumsallaştığı devlettir. Batı'da ortaya çıkan hukuk devleti, Osmanlı Devleti'ne Tanzimat Döneminde girmiş ve Tanzimat, I. Meşrutiyet ve II. Meşrutiyet dönemlerinde gelişim göstermiştir. Osmanlı Devleti'nde hukuk devleti, meşrutiyetle ve anayasayla özdeşleştirilmiştir. Bu anlayışın hukuk devletinin niteliklerini karşıladığı söylenemese de yapılan reformlarda hukuk devletinin nüveleri gözlenebilir. Devletin aydın ve bürokratları, kurtuluşu meşrutiyet ve anayasada görmüştür. Bu sebeple hukuk devletinin Osmanlı Devleti'ndeki gelişimini analiz etmek için dönemin etkin devlet adamlarının düşünce sistemlerini tahlil etmek gerekir. Bu nedenle Tanzimat dönemi için Tunuslu Hayreddin Paşa, I. Meşrutiyet için Midhat Paşa ve II. Meşrutiyet için Said Halim Paşa bu çalışmanın örneklemi olarak seçilmiştir. Çalışmanın amacı; ele alınan devlet adamlarının düşünce sisteminde hukuk devleti düşüncesinin gelişim sürecine olan katkılarını incelemektir. Çalışma Tanzimat, I. Meşrutiyet ve II. Meşrutiyet dönemlerini kapsamakta ve o dönemlerin devlet adamlarının fikirleri üzerinden hukuk devletine yaklaşımları içermektedir. Ele alınan devlet adamlarının asıl amaçlarının tam teşekküllü bir hukuk devleti kurmak değil, devleti kurtarmak olduğu açıktır. Yani hukuk devleti araçsallaştırılmıştır. Ancak hukuk devletinin önünü açan politika ve düşünsel gelişimlere de öncülük etmişlerdir. Çalışmada birincil ve ikincil kaynaklar kullanılarak literatür taraması yapılmış; betimsel analiz ve tematik içerik analizi teknikleriyle bu kaynaklar yorumlanmıştır.