Sosyal bilgiler ders kitaplarında çocuk haklarının analizi

Bu araştırmada 4, 5, 6 ve 7. sınıf Sosyal Bilgiler ders kitaplarının çocuk hakları açısından incelenmesi amaçlanmıştır. Araştırmada nitel araştırma desenlerinden betimleyici durum çalışması deseni kullanılmıştır. Veri toplama yöntemi olarak doküman analizi yöntemi tercih edilmiştir. Araştırmanın dokümanlarını Millî Eğitim Bakanlığı tarafından oluşturulan ve öğretmenler tarafından yaygın olarak kullanılan EBA çevrimiçi sosyal eğitim platformunda yer alan Sosyal Bilgiler ders kitapları oluşturmuştur. Ders kitapları Çocuk Haklarına Dair Sözleşme (2004) metni üzerinde belirlenen temel kategorilere göre analiz edilmiştir. Yapılan analiz sonucunda Sosyal Bilgiler ders kitaplarında çocuk haklarına en fazla "Birey ve Toplum" öğrenme alanında yer verildiği görülmüştür. İlgili ders kitaplarında tüm sınıf seviyelerinde "Üretim, Dağıtım ve Tüketim" öğrenme alanında çocuk haklarına hiç yer verilmediği görülmüştür. Bununla birlikte ders kitaplarında 7. sınıfta "Bilim, Teknoloji ve Toplum", 5 ve 6. sınıfta "İnsanlar, Yerler ve Çevreler" ve "Küresel Bağlantılar" ve 6 ve 7. sınıfta "Kültür ve Miras" öğrenme alanlarında çocuk haklarına rastlanmamıştır. Ders kitaplarında bu öğrenme alanları çocuk haklarıyla ilişkili içeriklerle ilişkilendirilebilir. 4. sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabının diğerlerine göre birbirinden farklı en fazla sekiz farklı sayıda çocuk hakkına yer veren ders kitabı olduğu tespit edilmiştir. En az çocuk hakları çeşidine 6 ve 7. sınıf ders kitabında rastlanmıştır. En fazla çocuk haklarıyla ilişkili içeriğe 4. sınıf ve en az içeriğe 6. sınıf ders kitabında rastlanmıştır. Sosyal Bilgiler ders kitapları arasında 4 ve 6. sınıf kitaplarında en az rastlanan ve 5 ve 7. sınıf ders kitaplarında hiç yer verilmeyen hakkın "Özel gereksinimli çocukların hakkı" olduğu tespit edilmiştir. Bu hakkın ders kitaplarında iyileştirilmesi gereken en temel haklardan biri olduğu ileri sürülebilir. Ders kitaplarında çocuk haklarının çeşitliliği genel olarak birbirinden farklılık göstermekle birlikte özellikle 6 ve 7. sınıf ders kitaplarında bu çeşitliliğin ve içeriğin sınırlı kaldığı görülmüştür. İlgili ders kitapları farklı içerikteki çocuk haklarıyla zenginleştirilmelidir. Anahtar Kelimeler: Sosyal bilgiler ders kitapları, çocuk hakları, öğrenme alanları.