Sosyal bilgiler derslerinde çokkültürlü eğitimin sosyal bilgiler dersi öğretim programı, ders kitapları ve öğretmen görüşleri bağlamında değerlendirilmesi

Dünyanın ilk medeniyetlerinden itibaren farklı kültürler, coğrafi, dilsel, dinsel ve etnik çeşitlilikler, insanlık tarihinin temel dinamiklerinden biri olmuştur. Bu araştırmanın amacı, 2024 yılında Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli kapsamında güncellenen Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı ile 5. sınıf ders kitabında çokkültürlü eğitimin nasıl ele alındığını incelemek ve öğretmen görüşleri doğrultusunda bu temaya ilişkin değerlendirmeleri ortaya koymaktır. Araştırma, Samsun ilindeki devlet okullarında görev yapan on Sosyal Bilgiler öğretmeniyle yürütülmüş; veriler standartlaştırılmış açık uçlu görüşme formu, 2024 Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı ve 5. sınıf ders kitapları üzerinden toplanmıştır. Çalışma grubu, ölçüt örneklemesiyle belirlenmiş; elde edilen veriler betimsel analiz ve içerik analizi yöntemleriyle çözümlenmiştir. Araştırma sonuçları birlikte değerlendirildiğinde, ders kitaplarında çokkültürlülüğün genellikle gündelik yaşam bağlamı içinde, kültürel etkileşim, misafirperverlik ve farklılıklara saygı gibi değerler aracılığıyla temsil edildiği görülürken aynı zamanda öğretmenlerin de çokkültürlülük tanımlarında sıklıkla "günlük yaşam", "birlikte yaşama" ve "hoşgörü" gibi kavramları vurguladıkları görülmektedir. Dolayısıyla çokkültürlülük kavramının algılanışı öğretmen görüşleri ve ders kitabı içerikleri karşılaştırıldığında paralel olduğu görülmektedir. Öğretmenler hem kitaplarda hem de programda yer alan çokkültürlü içeriklerin çoğunlukla yüzeysel kaldığını ve kültürel eşitlik, ayrımcılıkla mücadele, azınlık hakları gibi yapısal temsillere sınırlı yer verildiğini ifade etmektedir. Öğretim programı incelendiğinde de bu görüşler doğrulanmakta; programın 5. sınıf düzeyinde yer alan altı öğrenme alanından yalnızca ikisinde doğrudan, birinde ise dolaylı olarak çokkültürlülük temasına yer verildiği görülmektedir. Bu durum, çokkültürlü eğitimin, öğretim programında sistematik ve bütüncül bir yapıdan ziyade sınırlı alanlara sıkıştığını ortaya koymaktadır. Aynı zamanda öğretmenlerin, uygulamada bu sınırlılığı fark ettikleri ve çokkültürlü eğitimi sadece belirli kazanımlar çerçevesinde işleyebildiklerini belirtmeleri, öğretim programı ile uygulama arasında örtüşen fakat sınırlı kalan bir ilişkinin göstergesidir. Ders kitapları ise öğretim programındaki bu dar çerçeveyi büyük ölçüde yansıtarak, temsili değerler üzerinden şekillenmiş, ancak öğrenci katılımını teşvik edecek dijital ve etkileşimli içerikler açısından yetersiz kalmıştır. Sonuç olarak, her üç unsurda da çokkültürlülük belli başlı temalarla varlık gösterse de kapsam, derinlik ve sistematiklik bakımından oldukça sınırlı düzeyde ele alınmış; daha kapsayıcı, yapısal ve katılımcı bir anlayışa duyulan ihtiyaç net biçimde ortaya çıkmıştır.