Sosyal yardım ve istihdam ikileminde yoksullukla mücadele: Diyarbakır örneği

Bu çalışma, Türkiye'de merkezi hükümetin sosyal yardım politikalarının istihdam üzerindeki etkilerini Diyarbakır ili örneğinde incelemektedir. Çalışma, sosyal yardım–istihdam ilişkisinin bireylerin ekonomik katılımı, sosyal bütünleşmesi ve yoksullukla mücadele süreçleri üzerindeki çok boyutlu etkilerini değerlendirmeyi amaçlamıştır. Sosyal yardım bağımlılığı, yoksulluk tuzağı, kayıt dışı istihdam ve istihdam motivasyonu gibi kavramlar, sosyal hizmet disiplini ve refah devleti kuramları çerçevesinde ele alınmıştır. Araştırma, karma yöntem yaklaşımıyla yürütülmüştür. Nicel boyutta, Diyarbakır'da sosyal yardım alan 505 kişiyle "Sosyal Yardım Bağımlılığı Ölçeği" ve "Sosyal Yardım–İstihdam İlişkisi Anketi" uygulanmıştır. Nitel boyutta ise 32 derinlemesine görüşme gerçekleştirilmiştir; bunların yarısı sosyal yardım yararlanıcıları, diğer yarısı ise uygulayıcı konumundaki sosyal hizmet uzmanı, sosyal incelemeci, kaymakam, müdür gibi kurum yöneticilerinden oluşmaktadır. Veriler SPSS 26 ve MAXQDA programlarıyla analiz edilmiştir. Nicel bulgular, sosyal yardım bağımlılığı düzeyinin yüksek (x=3,41) olduğunu, özellikle yaşlı, engelli, kadın ve eğitim seviyesi düşük grupların bağımlılık etkisinin daha belirgin olduğunu göstermiştir. Tembellik algısının bireylerin motivasyon eksikliğinden ziyade yapısal ve sistemsel yetersizliklerin bir sonucu olarak ortaya çıktığını göstermiştir. Yardımların istihdam motivasyonu üzerindeki etkisi sınırlı bulunmuştur. Nitel bulgular, sosyal yardımların kısa vadede yoksulluğu hafifletmekle birlikte uzun vadede yardım kaybı korkusu nedeniyle kayıt dışılığı artırdığını, istihdam edilebilirliği güçlendirmede yetersiz kaldığını ve yoksulluk tuzağı yarattığını ortaya koymuştur. Bireyler, yardımları hak olarak görmekte ve istihdamla birleştirilmesini (koşullu yardım) desteklemektedir Bu çalışma, sosyal yardım bağımlılığı konusundaki literatürde bireysel eğilimlere odaklanan yaklaşımların yapısal boyutu ihmal etmesi eksikliğini gidermektedir. Diyarbakır sahasından elde edilen karma yöntem verileriyle, bağımlılığın bireysel bir kusurdan ziyade yapısal bir zorunluluk ve rasyonel bir hayatta kalma stratejisi olduğunu ortaya koymuştur. Bulgular, bu bağımlılığın sistemin kayıt dışılığı zımnen ve istemeden teşvik eden yapısından kaynaklandığını göstermektedir. Ayrıca çalışma, sosyal yardım bağımlılığı, istihdam motivasyonu ve kayıt dışılık arasındaki etkileşimi bütüncül biçimde analiz ederek, mikro düzeydeki bireysel deneyimleri yapısal politika dinamikleriyle ilişkilendiren çok boyutlu bir sosyal hizmet perspektifi sunmakta ve bu yönüyle literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Sonuç olarak çalışma, sosyal yardım sisteminin istihdam politikalarıyla entegrasyonunun güçlendirilmesi gerektiğini; yardımların yalnızca gelir desteği değil, aynı zamanda beceri geliştirme ve aktif istihdamı teşvik eden mekanizmalarla desteklenmesinin zorunlu olduğunu göstermiştir. Çalışma, sosyal hizmet disiplini açısından sosyal yardımların güçlendirme temelli, hak odaklı ve sürdürülebilir istihdam politikalarıyla bütünleştirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.