Sosyo-mekansal süreklilik bağlamında geçirgen blok tipolojisine dayalı kentsel dönüşüm tasarım modeli: Ümraniye Hekimbaşı Mahallesi örneği

Türkiye'de kentsel dönüşüm çoğunlukla yapısal yenilenmeye odaklanırken, mahalle ölçeğinde toplumsal ilişkiler, aidiyet ve kültürel süreklilik geri planda kalmaktadır. İstanbul Ümraniye ilçesi Hekimbaşı Mahallesi'nde "rezerv yapı alanı" kapsamında yürütülen kentsel dönüşüm, bu nedenle sosyo-mekânsal süreklilik açısından incelenmektedir. Bu tez çalışması, dönüşümü mekânın üretimi, kullanımı ve belleğiyle ilişkili toplumsal bir süreç olarak ele almaktadır. Çalışmada incelenen model, geçici yer değiştirme süreciyle birlikte geçirgen blok tipolojisine dayanmaktadır. Bu yaklaşım, hak sahiplerinin mevcut parsellerinde kalabilmelerini, komşuluk ilişkilerinin sürdürülmesini ve kamusal–özel alan eşiklerinin sosyal etkileşimi destekleyecek şekilde düzenlenmesini amaçlamaktadır. Araştırma karma yöntem (mixed-method) yaklaşımını benimsemektedir. Nicel veriler 5'li Likert ölçekli anket (n=60, amaçlı örnekleme), nitel veriler ise derinlemesine görüşmeler, mekân günlükleri ve katılımcı çizimlerinden elde edilmiştir. Analiz sürecinde tematik içerik analizi, görsel/şematik okuma ve tanımlayıcı istatistikler birlikte uygulanmıştır. Bulgular, geçirgen blok tipolojisinin fiziksel sürekliliğin yanı sıra sosyal ilişkilerin devamlılığını, mahalle aidiyetini ve mekânsal hafızayı desteklediğini göstermektedir. Mevcut parsellerinde kalabilen hak sahiplerinin komşuluk ilişkilerinden daha yüksek memnuniyet duyduğu; yeşil alan ve ortak kullanım alanlarının artırılmasının sosyal etkileşimi güçlendirdiği belirlenmiştir. Buna karşın bilgi eksikliği, katılımın sınırlılığı, belirsizlik algısı ve bazı kamusal alanlarda erişim kısıtları önemli kaygı alanları olarak öne çıkmaktadır. Sonuç olarak, Hekimbaşı Mahallesi dönüşüm modeli, Türkiye'de yerinde dönüşüme sosyo-mekânsal süreklilik odağında özgün bir katkı sunmakta; katılımcı planlama, kamusal alan niteliği ve dönüşüm sonrası sosyal ilişkilere yönelik öneriler geliştirmektedir.