Mücadele içinde tütün politikaları: Türkiye'de tütünün ekonomi politiği, 1938-1984

Bu çalışma, 1938-1984 yılları arasında Türkiye tütün piyasasının ekonomi politik bir analizini sunmaktadır. Çalışma, tütün politikalarını, piyasanın aktörleri olan Tekel, tüccarlar, eksperler ve üreticilerin birbiriyle mücadeleleri bağlamında tartışmaktadır. Yapılan analiz, Başbakanlık Devlet Arşivleri belgelerine, iki üst düzey Tekel yöneticisinin kişisel arşivlerine, dört ayrı sektör dergisinin, ulusal ve yerel gazetelerin, tütün kongreleri raporlarının, ilgili kitap ve broşürlerin ayrıntılı incelenmesine ve sektör temsilcileri ile yapılan birebir mülakatlara dayanmaktadır. Varılan sonuçlar, modern Türkiye tarihyazımı açısından hem öğretici hem de sorgulayıcıdır. İlk olarak, ilgili dönemde politika oluşum ve uygulanma süreçlerinin yukarıdan aşağıya değil, piyasa aktörlerinin aralarındaki sosyo-politik güç dengesinin sonucu olarak şekillendiği sonucuna varılmaktadır. İkinci olarak, tütün politikalarının oluşum süreçlerinde, 1940'lar gibi erken tarihlerde dahi tüccarların, eksperlerin ve üreticilerin örgütsel temsiliyetinin şekillendirici olduğu gösterilmektedir. Süregiden örgütlü temsil faaliyetlerinin yanı sıra, piyasa aktörleri, dilekçeler, müzakere toplantıları, satış boykotları veya protesto gösterileri yollarıyla tütün politikalarına etki etmişler ve kısa süreli kazanımlar elde etmeyi başarmışlardır. Üçüncü olarak, yaygın kanının aksine, ilgili dönem boyunca Türkiye tütün piyasası, etkili bir devlet müdaheleciliğinin ve yasalar ile birebir uyumlu şekilde aksamadan çalışan bir piyasa görüntüsü sunmamaktadır. Daha ziyade, piyasa aktörleri arası ilişkiler ve tütün politikaları, devlet müdaheleciliğinin biçimleri ve kurumsal başarısızlıklar üzerinde oluşan muhtelif ihtilaflarca belirlenmiştir. Dördüncü olarak, bu tez 1947-1957 arasında hükümetlerin tütün üreticilerinin gelirlerinin bir bölümüne zorla el koyduklarını ortaya çıkarmaktadır. On bir yıl boyunca yapılan zorunlu parasal kesintiler, piyasayı düzenleyici bir kurum kurmak taahhüdü ile yapılmıştır. Böylesi bir düzenleyici kurumun hiçbir zaman kurulmamış olduğu ve hükümetler emrinde büyük bir fonun oluşturulduğu gerçekleri göz önüne alındığında, ilgili dönemde tütün üreticileri üzerinde uygulanan zorunlu parasal kesinti politikası, tezde önerildiği üzere, Türkiye tarımında gizli bir doğrudan vergilendirme pratiği olarak adlandırılmayı hak etmektedir. Üretici kesintileriyle oluşturulan bu büyük parasal fonun kaderi, bu tezin bir diğer orijinal bulgusunu sunmaktadır. Türkiye tütün piyasasında ilgili dönemde yapılan destekleme alımları, temelde tütün üreticilerden zorla toplanarak oluşturulan kaynak ile finanse edilmiştir. Son olarak, daha tarım-sever gözüken merkez sağ partiler dahil olmak üzere politik partilerin hiçbiri, Türkiye tütün piyasasının ilgili dönem boyunca ihtiyaç duyduğu yapısal reformu yapmaya cesaret edememişlerdir. 1970'lerin sonundaki kriz ve ardından 1980'ler itibariyle başlayan ekonomik liberalizasyon politikaları, mevcut piyasa düzenini reforme etmeye dönük güçlü bir inisiyatif eksikliğine çok şey borçludur.