Tedarik zinciri ağ optimizasyon modellerinde rekabetçi yer seçim probleminin kullanılması

Tedarik Zinciri (TZ) network modelleri üzerinde gerçekleştirilen detaylı literatür taraması göstermiştir ki, bu modellerde, TZ network kararlarının talep üzerindeki etkileri ihmal edilmiştir. Bununla birlikte, bir TZ'nin fiziksel network yapısı bir tedarik zincirinin rekabetçiliğini, özellikle perakende pazarlarda, etkileyen önemli unsurlardandır. Bunun yanında, "Rekabetçi Tesis Yeri Seçim Modelleri" ise her ne kadar TZ networklerinin bazı özelliklerini içerse ve pazardaki rekabet yapısını ele alsa da, TZ'lerinin sadece dağıtım kısımlarını modellemekte ve bir bütün TZ modeli sunmaktan uzaktırlar. Literatürde yer alan bu açığı kapatmak amacı ile, bu doktora tezinde, TZ network optimizasyon modelleri ile rekabetçi tesis yeri seçimi modelini birleştiren çok amaçlı TZ network optimizasyon modeli geliştirilmiştir. Modelde kullanılan amaçlar; kar maksimizasyonu, satış maksimizasyonu ve TZ riskinin minimize edilmesidir. Model, çok ürünlü ve tek dönemli, 3 aşamalı bir TZ olarak, Değişken Tamsayılı Lineer Programlama ile tanımlanmıştır. TZ'nde yer alan aşamalar şöyledir; Tedarikçiler, Dağıtımı Merkezleri ve Müşteri Bölgesidir. Modeldeki karmaşayı artırmamak adına, ürün gamı, tüm ürünleri temsil etmek üzere, 10 farklı ürün altında toplanmıştır. Model deterministik olarak tanımlanmıştır. Model içerisinde bilinmeyen tek değişken ise "talep"tir. Her bir müşteri bölgesindeki talebin fiyat ve çekicilik (fayda) fonksiyonunun bir bileşeni olduğu varsayılmıştır. Çekicilik fonksiyonu ise Dağıtım merkezi ile müşteri bölgesi arasında aynı gün içerisinde ürün tedariki yapılıp yapılamamasına göre tanımlanmıştır. Model Türkiye'de var olan lider hazır giyim firmalarından bir tanesinin gerçek hayat problemine uygulanmıştır. Firma hâlihazırda İstanbul'da yer alan tek bir Dağıtım merkezine sahiptir. Bununla birlikte, firmanın satış noktaları ve toplam satış hacmi son yıllarda hızlı bir şekilde artmıştır. Firmanın, TZ networkunu yeniden tasarlaması ve mevcudun yanında bir veya daha fazla Dağıtım Merkezi açıp açmamayı değerlendirmesi gerektiği düşünülmektedir. Model ilk olarak Kar Maksimizasyonu problemi olarak çözülmüştür. Bu problem için optimal çözüm noktasında satışların % 26 azaldığı görülmüştür. Pazarda var olan rekabet dolayısıyla % 26 satış azalması kabul edilebilir olarak görülmemektedir. Bu sebepledir ki, kar maksimizasyonu probleminin istenen sonuçları üretmeyeceği ve tüm performans ölçütlerinin (kar, satış hacmi ve risk) dikkate alınması gerektiği sonucuna varılmıştır. Bundan sonra model "Amaç Programlama" yöntemi ile tekrar tanımlanmıştır. Bu model ile elde edilen sonuçlar göstermiştir ki, "Çekicilik Fonksiyonun" modelde kullanılmış olması modelin performans sonuçlarını ve dolayısıyla da TZ kararlarının değişmesine sebep olabilmektedir. Modelde tek bir Dağıtım Merkezinden, iki Dağıtım merkezli bir yapıya geçildiği zaman model "çekicilik fonksiyonu etkisi" sebebi ile yaklaşık olarak % 5 daha fazla satış elde edilmesini sağlamaktadır. Bu sebepledir ki "çekicilik fonksiyonu" etkisi olmaksızın kurulan modelde tek bir Dağıtım Merkezi önerilirken, "çekicilik fonksiyonu" eklendikten sonra, model iki Dağıtım Merkezi açılmasını önermektedir. Bu çalışmanın sonuçları TZ network optimizasyon modellerine birçok açıdan katkı sağlamaktadır. İlk olarak, bu çalışmada yer alan model, fiyat ve nihai müşteriden uzaklığa bağlı olarak belirlenen ve TZ network kararlarından önemli oranda etkilenen talepteki değişiklikleri de içerisinde barındıran ilk TZ network modelidir. İkinci olarak ise bu çalışmada yer alan model tedarik risk analizini, talep fonksiyonunu ve stratejik düzeydeki TZ kararlarını aynı anda kullanan ilk modeldir. Burada geliştirilen model aynı zamanda, tek amaçlı modellerin nasıl istenen sonuçları sağlamadığını ve TZ'lerinin zaten doğası gereği olarak çok amaçlı olarak tanımlanması gerektiğini ortaya koyan bir çalışma olmuştur.