Tanzimat Döneminde yayımlanan tercüme roman mukaddimeleri üzerine bir inceleme (1860-1896)

Batılılaşma fikrinin esas olduğu Tanzimat devri Türk edebiyatında tercümenin önemli bir yeri olduğu görülmektedir. Türk edebiyatında Batılı anlamda roman türünün "tercüme ve adaptasyonlar"la ortaya çıktığını göz önüne aldığımızda tercüme, Türkçe nesrin gelişimi için de dikkate değerdir. Tercüme faaliyeti, sosyolojik ve kültürel boyutuyla pek çok disiplini bünyesinde barındırdığı için çalışma alanı oldukça geniştir. Özellikle Çeviribilimin bir alt dalı olan "çeviri sosyolojisi" ile dil, edebiyat, kültür ve toplum ilişkisine dikkat edilmiştir. Klasik edebiyattaki mukaddime geleneği, Tanzimat'tan sonra yayımlanan kitaplarda da devam etmiştir. Telif eserlerin yanı sıra tercüme eserlerin mukaddimelerinde mütercim, kitabın yazarı ve konusuna değindikten sonra müellif hakkındaki kanaatlerine, eser seçiminde neleri dikkate aldığına yer vermiştir. Çalışmamızın konusu olan Tanzimat devri tercüme roman mukaddimelerini, çeviri sosyolojisi kuramcılarından Pierre Bourdieu'nun yöntemleriyle incelediğimizde mütercimin, metin seçiminde toplumun değer yargılarını göz önünde bulundurarak "ahlakilik" ve "faydacılık"ı dikkate aldığı görülür. Bunun yanı sıra mütercimlerin yakın çevresi, mesleği ve hitap ettiği okuyucu kitlesi de metin seçiminde etkili unsurlardır. Mütercimler, mukaddimede tercümenin yöntemine dair bilgiler de vermiştir. Bunlar tarihî süreç içerisinde değerlendirildiğinde başlangıçta "hülasaten" tercümenin esas alındığı daha sonra "mealen" tercüme yönteminin kullanıldığı ve 1880'li yıllarda "harfiyen" tercümeye yer verildiği görülür. Tanzimat devri tercüme roman mukaddimeleri "metin-mütercim ilişkisi" ve "mütercim-dil ilişkisi" bağlamında değerlendirildiğinde, Tanzimat devri telif romanlarında karşımıza çıkan "ahlakilik" ve "eğiticilik" prensiplerinin tercüme romanlar için de geçerli olduğu görülür. Tercüme yönteminde de mütercim, yabancı dil bilgisini, metnin konusunu, metin ile okuyucu arasındaki ilişkiyi göz önünde bulundurarak eseri, önceleri "özetleyerek, kısaltarak" tercüme etse de zamanla "harfiyen" tercüme yöntemini kullandığı tespit edilmiştir. Türk edebiyatında tercüme faaliyetinin gelişimini tespit etmek adına 1860-1896 yıllarına ait Tanzimat devri tercüme roman mukaddimeleri önemli kaynak vazifesi görmektedir.