Taocu felsefede doğa-doğallık kavramı ve eğitim açısından uzanımları

ÖZ TAOCU FELSEFEDE DOĞA-DOĞALLIK KAVRAMI VE EĞİTİM AÇISINDAN UZANIMLARI ARSLANTAŞ HALİS ADNAN DOKTORA 2025 FELSEFE VE DİN BİLİMLERİ ANABİLİM DALI Prof. Dr. Abdüllatif TÜZER ÖZ Doğa, doğallık, eğitim, insan ve doğasıyla ilgili kavramlar, sadece Batı düşüncesinde değil, Mezopotamya, Çin ve Mısır gibi kadim Doğu kültürlerinde de toplumların temel düşünce yapısını etkileyerek şekillendirmiştir. Dile getirilen bu kültürlerde doğa, doğallık ve insan arasındaki ilişki ya da ilişkilerin dikey bir hiyerarşi biçiminden ziyade yatay bir bütünlük algısının içinde değerlendirildiğini, söz konusu değerlendirilme biçiminin de doğayı araçsal değil, değerli ve içkin bir varlık şeklinde ele aldığı söylenebilir. Tıpkı doğa kavramında olduğu gibi doğallık kavramında da benzer yaklaşımların olduğu görülmektedir. İnsanın dünyayı algılayış ve tavır alış kökeninde dini veya dini olmayan bir dünya görüşü ya da inanç sisteminin mutlaka varlığını göstermektedir . Tao'nun, Tanrı'dan bağımsız ama aynı zamanda, mecazi olarak Tanrı'nın kendisi şeklinde yorumlanması insanın kendisini, yaşadığı toplumu ve doğayla olan ilişkisini tanımlayan bir anlayış biçimi olduğu görülebilir. Johann Heinrich Pestalozzi, Friedrich Fröbel, Maria Montessori, Celestin Freinet, John Dewey, Herbert Spencer, John Locke ve Jean-Jacques Rousseau'nun eğitime dair felsefi görüşleri, insanın kendisini, yaşadığı toplumu ve doğayla olan ilişkisini tanımlayan bir anlayış biçimini yansıtmaktadır. Örneğin Pestalozzi'nin Liezi'nin pragmatik doğa ve toplumsal denge anlayışlarındaki ortak yönleri özellikle bireysel ve toplumsal uyum, deneyim odaklı eğitim anlayışıyla paralellik göstermektedir. Fröbel'in ise Liezi'nin toplumsal denge vurgusunun, oyun ve topluluk merkezli eğitim anlayışında görülebilmektedir. Montessori'nin, çocuğun kendi ritmiyle öğrenmesi ve hazırlıklı çevre yaklaşımıyla Laozi'nin doğal akış ve eylemsizlik "Wu wei" anlayışını yansıtmaktadır. Freinet ve Dewey'e gelince, Freinet'in deneyim ve toplumsal işbirliği odaklı pedagojisiyle , Zhuangzi'nin kendiliğindenlik ve bireysel özgürlük ilkeleri bireysel özgürlük anlayışı, aktif deneyim ve problem çözme pedagojisiyle uyumludur . Liezi'nin pragmatik doğa ve toplumsal uyum anlayışının, Spencer'in çevresel uyum ve eğitimde toplum odaklı yaklaşımıyla bir paralellik gösterebildiği , yine Zhuangzi'nin bireysel deneyim ve kendiliğindenlik anlayışıyla, Locke'un tabula rasa ve deneyim yoluyla bilgi kazanma yaklaşımıyla benzerlik taşıdığı , Rousseau'nun ise Zhuangzi'nin kendiliğindenlik ve bireysel özgürlük anlayışını, doğal çocuk ve özgür gelişim pedagojisine ortak yönlerinin olduğu düşünülebilir. Sözkonusu düşünürleri sadece etkilenim bağlamında düşünmek bizleri doğru sonuçlara götürmeyebilir. Bu nedenle o düşünürlerin her birinin eğitimde doğallığın, sadeliğin ve uyumun yeniden kurulması için kendi dönem özelliklerinden etkilenme, mevcut bilgi yapılarından hareketle düşünce üretme sonucunda bir kapı araladıklarını dile getirmekte gerekmektedir. Araştırmada nitel yöntem benimsenmiş; ontolojik, epistemolojik ve etik perspektifler çerçevesinde metin çözümlemesine dayalı disiplinler arası bir analiz yapılmıştır. Elde edilen bulgular, söz konusu modern eğitim düşünürlerinin doğallık, deneyim, uyum, sadelik ve bireysel gelişim vurgularının Taocu düşünceyle önemli paralellikler taşıdığını göstermektedir. Yukarıda dile getirldiği gibi bu benzeşmelerin doğrudan bir etkilenmeden ziyade, her düşünürün kendi tarihsel ve toplumsal bağlamı içinde geliştirdiği özgün arayışların sonucu olarak düşünülebilir. Sonuç olarak bu çalışmada, devinime bağlı varoluşsal anlamın benzeşimin çekimiyle uyum ve hal birliği oluşturabileceği düşüncesinden hareketle, doğacı, deneyimsel ve pragmatist eğitim felsefecileri ile Taocu düşünürler arasında ontolojik, epistemolojik ve etik perspektifler çerçevesinde karşılaştırmalı bir analiz yapılmıştır. Bu analiz sayesinde, modern eğitim felsefesinin temel prensipleri, doğa ve eğitim anlayışları, Taocu felsefenin konuyla ilgili içeriği bağlamında, varsa paralellik ve farklılıklarıyla ortaya konulmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Tao, Doğa, Doğallık, Eğitim