Tarihi çevre korumada somut ve somut olmayan değerler: Diyarbakır cami-i kebir mahallesi örneği

Bu tez çalışmasında, Diyarbakır'ın çok katmanlı tarihi dokusunu yansıtan Cami-i Kebir Mahallesi'nde, hem somut (mimari ve fiziksel) hem de somut olmayan (toplumsal ve kültürel) değerlerin korunmasına yönelik mevcut durum ve koruma pratikleri derinlemesine incelenmiştir. Araştırma, nitel yöntemle yapılandırılmış olup, mahallede yer alan ve ulaşılabilen 36 adet sivil ve anıtsal yapının detaylı envanter analizleri ve saha gözlemleriyle yapılmıştır. Buna ek olarak, yarı yapılandırılmış görüşmeler yoluyla mahalle sakinlerinin mekânla kurduğu ilişkiler, aidiyet duygusu, mekânsal kullanım pratikleri ve koruma tutumları sistematik biçimde değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Cami-i Kebir Mahallesi'nde geleneksel mimari karakterin büyük ölçüde korunmuş olduğunu; ancak modernleşme, ekonomik baskılar ve fonksiyonel dönüşümler nedeniyle yapı dokusunda ve sosyal ilişkilerde bazı kırılmalar yaşandığını göstermektedir. Çalışma, tarihi çevre korumasının yalnızca restorasyon ve tescil süreçleriyle sınırlı kalmaması; kullanıcı deneyimleri, toplumsal hafıza ve mahalle kimliği gibi dinamiklerin de bütüncül bir bakışla ele alınmasının zorunlu olduğunu ortaya koymaktadır. Cami-i Kebir Mahallesi'nde yapılan kapsamlı analizler ve görüşme bulguları, sürdürülebilir koruma politikalarının oluşturulmasında yerel katılımın, geleneksel yaşam biçiminin, sosyal yaşam alanlarının ve işlevsel adaptasyonun eş zamanlı değerlendirilmesi gerektiğini göstermiştir. Bu mahalle, çok katmanlı ve dinamik yapısıyla, Diyarbakır'ın kent kimliğinin ve tarihi çevresinin yaşatılmasında önemli bir yer teşkil etmektedir.