Tasarrufun psikolojik bir belirleyicisi olarak özdenetim: Doğu Karadeniz (TR 90) bölgesi örneği

Tasarruflar, ülkelerin dışa bağımlılığını azaltan, bireylerin ve firmaların geleceğe daha güvenle bakmalarını sağlayan önemli değişkenlerden biridir. Öyle ki tüketim harcamalarının sürdürülebilirliği, firmaların finansman olanaklarına daha kolay bir biçimde ulaşması, dolayısıyla cari açık gibi problemlerinin ortadan kalkması tasarruflar ile yakından ilişkilidir. Tasarrufun belirleyicilerine ilişkin yaklaşımlar literatürde çoğunlukla neoklasik iktisat temelinde şekillenen yaşam boyu gelir hipotezi ve sürekli gelir hipotezi doğrultusunda ele alınmaktadır. Ancak, tüketim ve tasarruf kararları psikolojik faktörlerin de etkisi altında kalınarak alınan kararlardır. Neoklasik iktisat, ekonomik kararlarda psikolojik faktörlerin etkisini genellikle dışlamaktadır. Bu doğrultuda son yıllarda, psikolojik faktörlerin de etkisini dikkate alan yaklaşımlar geliştirilmiştir. Tasarruf kararlarına ilişkin bu eksikliğin giderilmesine ilişkin en büyük adımlardan biri Shefrin ve Thaler (1988)'in geliştirdiği Davranışsal Yaşam Döngüsü Hipotezi (DYH) olmuştur. Bu hipoteze göre, tüketim ve tasarruf kararları alınırken bireyler özdenetim ve esasen özdenetimin bir sonucu olan mental muhasebe ve çerçeveleme etkisi faktörlerinin de etkisinde kalmaktadırlar. Bu faktörlerin en önemlisi özdenetimdir. Nitekim DYH, özdenetim hipotezi olarak da adlandırılmaktadır. Bu çalışmanın amacı özdenetimin alt boyutları olan yenileyici özdenetim, onarıcı özdenetim ve deneyimsel özdenetim ile tasarruf arasındaki ilişkinin ortaya konmasıdır. Literatürde, özdenetim tasarruf ilişkisine odaklanan çalışmalar özdenetimi yalnızca bir irade problemi olarak ele almaktadır. Ancak bu çalışma, özdenetimin farklı alt boyutlarını ele alması açısından literatürden farklılık göstermektedir. Çalışmada özdenetim, Rosenbaum (1980) tarafından geliştirilen ve Duyan vd. (2012) tarafından Türkçe'ye uyarlanan özdenetim ölçeği ile ölçülmüştür. TR 90 bölgesindeki 7 devlet üniversitesi personelini kapsayan çalışmada veriler anket yoluyla toplanmış ve toplamda 603 katılımcıya ulaşılmıştır. Tasarruf ve özdenetim arasındaki ilişkinin tespit edilmesi için ise lojistik regresyon analizi yöntemi kullanılmıştır. Gerçekleştirilen analiz sonucunda özdenetimin alt boyutları olan yenileyici ve onarıcı özdenetimin tasarruf üzerinde pozitif ve anlamlı etkileri tespit edilmiştir. Deneyimsel özdenetimin ise tasarruf üzerinde anlamlı bir etkisi tespit edilememiştir. Bunun yanı sıra, gelir, ev sahipliği ve lojmanda ikamet etmenin tasarruf üzerinde pozitif, çalışma hayatında geçirilen süre ve çocuk sahipliğinin ise negatif birer etkisi mevcuttur. Bu doğrultuda tasarruf düzeyini artırmak isteyen politika yapıcıların, toplumda özdenetim seviyesini yükseltmeye yönelik uygulamaları teşvik etmesi gerekmektedir.