Taşköprîzâde'nin Şerhü Ahlâkı Adudiyye adlı eseri

Bu tez Tasköprîzâde'nin Serhü Ahlâk-ı Adudiyye adlı eserinin ?slam ahlâk düsüncesi bağlamında değerlendirilmesini amaçlamaktadır. ?slam Ahlâk Teorileri genelde nassî, kelamî, felsefî ve dinî olmak üzere dört baslıkta değerlendirilir. Tasköprîzâde'nin bu risalesi felsefi ahlâka yakındır ve eser aynı zamanda Osmanlı Felsefi Ahlâk geleneğini en güzel sekilde yansıtmaktadır. Bu yönüyle eserin temsil kabiliyeti yüksektir. 16.yy'ın önemli âlimlerinden Tasköprîzâde'nin Adudiddîn Îcî'nin muhtasar ahlâk risalesine yazdığı bu serhin Osmanlı'da ahlâk ilime dair değerlendirmeler noktasında küçük bir katkı olarak kabul edileceğini umuyoruz. Metin-serh iliskisi bağlamında eseri değerlendirmek de bu tezin amaçları arasındadır. Biz bu çalısmamızda Tasköprîzâde'nin serh etmek için neden bu eseri seçtiği sorusuna cevap bulmaya, katkılarını belirlemeye, Osmanlı'da bir yazım sekli olan serh geleneğini tanımaya çalıstık. Eserin basında ahlâk ilmine dair bir risale yazmak isteğini belirten Tasköprîzâde, ahlâk ilminin meselelerini özetleyen Îcî'nin ahlâk risalesini esas alarak burada muğlâk konulara açıklık getirmis ve eksik gördüğü noktaları tamamlamıstır. Tasköprîzâde yasadığı dönemin etkilerini de bu eserinde hissettirmistir. Dört makaleden olusan Serhü Ahlâk-ı Adudiyye adlı eseri konu alan tezimizde biz sadece ilk iki makalenin incelemesini ve nesrini yaptık. Bu iki makale de geçen konuları ise üç bölümden olusan tezimizin ikinci ve üçüncü bölümünde baslıklar halinde sunduk. Çalısmamızın ilk bölümünde Tasköprîzâde'nin hayatı ve eserlerini konu aldık. Ayrıca onun otobiyografisinden yola çıkarak içinde bulunduğu ilim anlayısını vermeye ve entelektüel birikiminde etkili olan çevreyi tanıtmaya çalıstık. Serhü Ahlâk-ı Adudiyye'nin giris kısmında yer alan ahlâk ilminin tarifi, konusu, gayesi ve ilimler sınıflandırmasındaki yeri baslıklarını tezimizin ikinci bölümünde inceledik. Tasköprîzâde'nin birinci makalesinde yer verdiği ahlâk ilminin temel kavramları (huy, hal, meleke), ahlâkın değisimi meselesi, nefs anlayısı, iyilik ve mutluluk gibi teorik konuları tezimizin ikinci bölümünde değerlendirdik. Nefsi manevi bir cevher olarak tanımlayan Tasköprîzâde nefsin düsünme, gazap ve sehvet olmak üzere üç gücünden bahseder. Daha sonra bu güçlerden doğan hikmet, secaat ve iffet faziletlerini, bu üçünün bir araya gelmesi ile ortaya çıkan adalet faziletini açıklar. Belirlediği bu faziletlerin alt dalları ise eserin önemli bir kısmını kapsamaktadır. ?kinci bölümde eserin teorik kısmını olusturan baslıkları incelerken felsefi ahlâkın kurucuları olarak kabul edilen Eflatun ve Aristo'ya nefs konusunda atıflarda bulunduk. ?slam felsefesi geleneğinden ise ?bn Sînâ, Fârâbî, Gazzâlî, Miskeveyh, Tûsî ve Devvânî Tasköprîzâde'nin felsefi ahlâk geleneği çizgisinde ki sürekliliğini göstermek adına takip ettiğimiz ?slam filozofları oldu. Aynı zamanda Tasköprîzâde'nin bu konularda yaptığı katkıları da belirtmeye çalıstık. Serhü Ahlâk-ı Adudiyye'nin ikinci makalesini olusturan insanın fiilleri konusunu ise tezimizin üçüncü bölümünde açıkladık. Bu bölümde değerlendirdiğimiz bir baska mesele de Tasköprîzâde'nin eserinin teorik kısmında (birinci makale) ele aldığı faziletler ve alt dalları konusudur. Tezimizin üçüncü bölümünde yer alan baslıkları incelerken ise ahlâk ilmi alanında müstakil eser veren Miskeveyh, Tûsî ve Devvani'yi takip ederek Tasköprîzâde'nin ?slam ahlâk ilmi bağlamındaki sürekliliğini ve katkılarını belirlemeye çalıstık. Tezimizin ek kısmında ise Serhü Ahlâk-ı Adudiyye'nin konusunu olusturan ilk iki makalesinin nesrini yaptık. Eserin nesrinde, Beyazıt kütüphanesi Veliyyüddîn Efendi bölümü 000786 demirbas numarası ile kayıtlı müellif nüshasını esas aldık.