Taşra mahallelere yapılan ulaşım yatırımlarının bölgeye olan katkısının araştırılması: Eskişehir için bir uygulama çalışması

Bu tez çalışmasında, 2012'de kabul edilen 6360 sayılı On Dört İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Yedi İlçe Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile büyükşehirlerdeki Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlıklarının (YİKOB) taşra mahallerdeki ulaşım yatırımlarının bölgeye olan etkisi araştırılmış ve Eskişehir için bir uygulama çalışması yapılmıştır. (Resmî Gazete, 2012). Tezin amacı, Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlıkları (YİKOB) tarafından taşra mahallelere yapılan ulaşım yatırımlarının mevcut durumunu değerlendirmek, bu yatırımların tarım, hayvancılık ve turizm üzerindeki etkilerini analiz etmek ve bu etkilerin artırılması için önerilerde bulunmaktır. Çalışmada, Eskişehir ili örneği üzerinden taşra ilçelerde yapılan yol yapım çalışmalarının sonuçları detaylı bir şekilde ele alınmıştır. Bu kapsamda, Seyitgazi ve Mihalıççık ilçelerinde gerçekleştirilen kilitli parke taşı ve asfalt yol yapım çalışmalarının ilçelere olan katkıları incelenmiştir. Literatür taraması yapılırken, Türkiye ve Dünya genelinde kırsal ulaşım altyapısı üzerine yapılan çalışmalar incelenmiştir. Türkiye'de uygulanan KIRDES ve KÖYDES gibi projeler ile kırsal bölgelerdeki yaşam standartlarının yükseltilmesi hedeflenmiştir. Bu programlar, ulaşım yatırımlarını ve diğer tarımsal altyapı projelerini desteklemektedir. Kırsal ekonomiyi canlandırmak ve kırsal alanlarda yaşayan insanların yaşam kalitesini artırmayı amaçlamaktadır. (T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, 2020). Dünya genelinde kırsal kalkınma programlarına örnekler verecek olursak Avrupa Ülkelerinde Horizon 2020 Program ve LEADER Program, Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) Rural Transportation Initiative Programı, Hindistan'da Pradhan Mantri Gram Sadak Yojana (PMGSY) gibi programlar örnek verilebilir. (World Bank, 2020). Yapılan literatür taramalarında, kırsal yol altyapısının iyileştirilmesinin tarımsal üretim maliyetlerini düşürdüğü, hayvancılık faaliyetlerini ve turizm gelirlerini artırdığını ve yerel halkın pazarlara erişimini kolaylaştırdığı görülmüştür. (Demirci, 2019). Literatür taraması yapıldıktan sonra Eskişehir Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlıkları (YİKOB) tarafından yapılan yol yapım çalışmalarına ilişkin veriler toplanmış ve yapılan yol yapım çalışmalarının tarım, hayvancılık ve turizm üzerindeki etkileri Autoregressive Distributed Lag (ARDL) yöntemi ile analiz edilmiştir. (Pesaran & Shin, 2001). Autoregressive Distributed Lag (ARDL) sınır testi yaklaşımı, değişkenler arasındaki uzun dönem ilişkileri incelemek için son yıllarda yaygın olarak kullanılan ve Mohammad Hashem Pesaran ve Yongcheol Shin tarafından 2001 yılında geliştirilen bir eş bütünleşme yöntemidir. (Pesaran & Shin, 2001). Eskişehir'de Mihalıççık ilçesinde 2011-2023 yıllarında 634.000 m2 kilitli parke taşı, 24.600 m asfalt yol yapımı, Seyitgazi ilçesinde ise 2011-2023 yıllarında 582.000 m2 kilitli parke taşı, 31.950 m asfalt yol yapımı uygulanmıştır. Bu yatırımlar ile kırsal alanlarda ulaşım altyapısının geliştirilerek tarım, hayvancılık ve turizmin desteklenmesi hedeflemiştir. (Eskişehir YİKOB, 2023). Kısacası Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı, İl/İlçe Tarım Müdürlükleri ve İl Kültür ve Turizm Müdürlüklerinden alınan resmi verilere istinaden veri seti hazırlanmıştır. Oluşturulan zaman serilerinin yıllara göre dağılımları tablolaştırılmış, bağımlı ve bağımsız değişkenler belirlenmiştir. Ardından Autoregressive Distributed Lag (ARDL) yöntemi ile Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı tarafından Seyitgazi ve Mihalıççık ilçelerine yapılan ulaşım yatırımlarının tarım, hayvancılık ve turizm üzerindeki etkileri gözlemlenmiştir. Yapılan analizler neticesinde kilitli parke taşı (m2) ve asfalt yol (m) çalışmalarının hem Seyitgazi hem de Mihalıççık ilçelerinde büyükbaş hayvan, küçükbaş hayvan, tarım faaliyetleri (buğday, arpa, pancar) ve turist sayısı üzerinde anlamlı ve pozitif bir etkisi olduğu görülmüştür. Bound test sonuçlarına göre de bağımlı değişkenler ile kilitli parke taşı ve asfalt yol yapımı arasında uzun dönemli bir ilişki olduğunu göstermiştir. Örnek verilecek olursa Seyitgazi ilçesinde yapılan asfalt yol yatırımlarının Seyitgazi ilçesindeki büyükbaş hayvancılık üzerindeki etkisinin Autoregressive Distributed Lag (ARDL) yöntemi ile analizinde p-değeri 0.039 (istatistiksel olarak anlamlı, p <0.05) bulunmuştur. Yani asfalt yol uzunluğunun mevcut dönemdeki artışı, büyükbaş hayvan sayısında pozitif ve anlamlı bir etkiye sahip olduğu görülmüştür. Lag1, Lag2 ve Lag3 için koefisiyentlerin istatistiksel olarak anlamlı olmadığını ve bu durumun, bağımlı değişke ait (büyükbaş hayvan sayısı) geçmiş dönem değerlerinin mevcut dönem üzerinde belirgin bir etkisinin olmadığını göstermiştir. Bound Test sonuçlarına göre ise; Test Statistic (-3.157)> Critical Value (10%) (-2.57) ve Critical Value (5%) (-2.86) eşbütünleşme vardır. Test Statistic (-3.157)