Tıbbi laboratuvarlarda hasta-bazlı gerçek-zamanlı kalite kontrol (PBRTQC)

Tıbbi laboratuvarlarda kalite kontrol, İç Kalite Kontrol ve Dış Kalite Kontrol olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. İç Kalite Kontrol metotları kapsamında; kontrol numunelerinin periyodik olarak ölçümü ile yapılan ve yaygın olarak kullanılan "geleneksel kalite kontrol" yaklaşımı ile, performans ve maliyet yönünden daha avantajlı olmasına rağmen sınırlı uygulamaları olan "hasta bazlı kalite kontrol" yaklaşımı kullanılmaktadır. Hasta bazlı kalite kontrol için ilk olarak Normallerin Ortalaması yöntemi kullanılmış olup, yapılan sonraki çalışmalarda Haraketli Ortalama yöntemi kullanılmaya başlanmıştır. Son yıllarda farklı istatistiklerin kullanıldığı çeşitli yöntemler de önerilerek bu yaklaşım günümüzde Hasta-Bazlı Gerçek-Zamanlı Kalite Kontrol (PBRTQC) olarak literatürde adlandırılmıştır. Tez çalışmasında, PBRTQC yöntemlerinden Hareketli Ortalama (MA), Hareketli Medyan (MM) ve Üstel Ağırlıklı Hareketli Ortalama (EWMA) kontrol grafikleri kullanılarak farklı parametreler için performansları değerlendirilmiş ve en iyi sonuçları veren yöntem ve parametrelerin önerilmesine yönelik çalışmalar yapılmıştır. Analitlerin birbirinden farklı dağılım göstermesi, her bir analit için ayrı yöntem ve parametrelerin belirlenmesi ihtiyacı ve bu kapsamda PBRTQC yöntemlerinin tasarımında yaşanan zorluklar nedeniyle birçok avantajı olmasına rağmen PBRTQC tıbbi laboratuvarlarda yaygın olarak kullanılamamaktadır. Bu kapsamda, farklı analitler için genel bir tasarımın belirlenmesi amacıyla Standart Normal dağılım varsayımı ile tasarlanmış MA ve MM kontrol grafiklerinin normallik varsayımına duyarlılıkları; blok boyutu, kesme limiti kullanılması/kullanılmaması durumu, kullanılıyor ise bunun genişliği gibi parametreler birbirinden çok farklı dağılımlardan üretilen gözlemler kullanılarak ölçülmüştür. Kesme limitlerinin kullanılmadığı ve özellikle blok boyutunun 20 gözlem olduğu durumda MA kontrol grafiğinin gürbüz olduğu sonucuna varılmıştır. MM kontrol grafiklerinin bu çalışmalar için etkin olmadığı ve kullanılmamasının daha iyi olacağı değerlendirilmiştir. Gerçek hasta verileri kullanılarak elde edilen ampirik dağılımlarla yapılan testlerle bulgular doğrulanmıştır. Analitlerin dağılımlarının çarpıklık ve basıklık katsayıları gibi tanımlayıcı istatistikleri kullanılarak MA kontrol grafiği Ortalama Çalışma Uzunluğu (ARL) performanslarının tasarımcılar tarafından tahmin edilmesine yönelik bir regresyon modeli oluşturulmuştur. Bunların yanı sıra, üretim ve hizmet sektörlerinde kalite kontrol çalışmalarında kullanılan sıfır-durumu ve kararlı-durum performansları, farklı parametrelere sahip MA ve EWMA kontrol grafikleri için hesaplanmış ve bu kapsamda süreçteki sapmayı en kısa sürede tespit edebilecek yöntem ve parametreler araştırılmıştır. Gerçek hayatta karşılaşılabilecek durumlardan bir tanesi olan, sıfır-durumu için tasarlanmış bir kontrol grafiğinin kararlı-durum şartlarındaki performans değişimi de incelenmiştir. Yapılan çalışmalarla tıbbi laboratuvarlardaki uygulayıcılara yönelik kontrol grafiği yöntem ve tasarım önerilerinde bulunulmuş ve bu kapsamda PBRTQC yöntemlerinin tasarımının kolaylaştırılması ile uygulamaların yaygınlaştırılması amaçlanmıştır. Tıbbi laboratuvarlarda PBRTQC kurulması ve uygulanmasına yönelik olarak önerilen çalışma adımları maddeler halinde verilmiş ve gelecek çalışmalara ilişkin önerilerde bulunulmuştur.