Tedarik zinciri yönetiminin kaotik yapısı ve kontrolü: Bozulabilir ürünler için bir model önerisi

Tedarik zinciri hammadde tedariğinden, üretime, dağıtımdan, son kullanıcıya ürün teslimine ve hatta satış sonrası hizmetlere kadar süreç içerisindeki her bir elemanın birbirine bağlandığı bir ağlar bütünüdür. Tedarik zinciri dinamik ve yaşayan bir sistem olduğundan zamana bağlı değişen birçok faktörün etkisi altındadır ve bu durum da daha dikkatli yönetilmesini gerekli kılmaktadır. Zinciri oluşturan elemanlar arasında bir uyum ve bir işbirliği vardır. Zinciri etkileyen, makine hazırlık süreleri, çalışan operatörlerin iş yapma becerileri, ani servis dışı kalmaları, müşteri talebi gibi birçok faktördeki öngörülemezlik sistemde ani dalgalanmalara ve bir kelebek etkisiyle büyük zararlara sebep olabilmektedir. Bu bozucu etkiler ile olusan sistemdeki karmaşıklık; kestirilemeyen, başlangıç koşullarına hassas bağımlılık gösteren kaotik davranışlar ile kendini göstermekte ve kaos kuramı ile açıklanabilmektedir. Bu çalışmada ele alınan problem, bir Tedarik Zincirinde, sistemi olumsuz etkileyebilecek veya sistemin çökmesine neden olabilecek etkenlerin varlığını ortaya koymak ve sistemin kaotik yapısını incelemek olarak alınmaktadır. Amaç ise bir tedarik zincirinde, sistemi olumsuz etkileyebilecek veya sistemin çökmesine neden olabilecek değişkenleri belirleyerek dinamik davranışlarını incelemek ve bir kontrol tekniği yardımıyla sistemin kaotik durumdan kararlı duruma geçmesini sağlamak şeklinde ifade edilebilir. Çalışma aşağıdaki metodolojik adımları içermektedir: (i) tedarik zinciri dinamik modellerinin ve durum değişkenlerinin incelenmesi, (ii) tedarik zincirinde kaosun varlığının tespiti, (iii) sistemin kaostan düzenli duruma geçmesinin sağlanması için bir kontrol yönteminin uygulanması, (iv) modele yeni bir değişken ekleyerek sistemin hiperkaosa gittiğinin ispatlanması, (v) modelin farklı kesirli üstlerdeki dinamik davranışının incelenmesi, (vi) yeni bir tedarik zinciri dinamik denkleminin tasarlanması ve kaotik analizlerinin yapılması, (vii) yeni kaotik tedarik zinciri modelinin aktif kontrol yöntemi kullanılarak kontrolünün sağlanması. Çalışma ile Kaotik Tedarik Zinciri modeline eklenen bir durum değişkenin sistemi hiperkaotik duruma sokabildiği ve hiperkaotik tedarik zinciri sisteminin de bir kontrol yöntemi kullanılarak kararlı hale getirilebildiği ortaya konmuştur. Ayrıca bozulabilir ürünler için tedarik zincirinin dinamik denklemli modeli ilk kez oluşturularak kaotik analizleri yapılmış ve aktif kontrol yöntemi ile kararlı duruma geçmesi sağlanmıştır.