Tek parti döneminde ders kitaplarında materyalizm ve evrimci düşüncenin etkileri

Bu çalışma, Tek Parti Dönemi'nde (1923-1946) Türkiye'de okutulan ilkokul, ortaokul ve lise ders kitaplarında materyalizm ve evrimci düşüncenin etkilerini incelemektedir. Araştırma, biyoloji, tarih ve din dersi kitaplarını analiz ederek, dönemin eğitim politikaları ve ideolojik yönelimlerinin modern bilimsel kavramların aktarımına nasıl yansıdığını ortaya koymaktadır. Biyoloji ders kitaplarında, canlıların yapısı ve işleyişi genel olarak biyolojik materyalist bir yaklaşımla ele alınmıştır. Evrim düşüncesi, özellikle 1930'ların sonu ve 1940'ların başında "tekâmül teorileri" başlığı altında yer bulmuş, Lamarck ve Darwin'in görüşleri ile fosil kanıtlarına değinilmiştir. Ancak doğal seçilim, genetik ve insan evrimi gibi temel mekanizmalar ya yüzeysel işlenmiş ya da ihmal edilmiştir. 1940'ların ortalarından itibaren evrim konusunun sunumunda azalma gözlemlenmiştir. Tarih ders kitaplarında ise materyalist ve evrimci bir bakış açısının daha belirgin olduğu saptanmıştır. İnsanlık tarihi, maddi koşullar, çevresel etkenler ve teknolojik gelişmeler temelinde, doğrusal bir ilerleme ve basitten karmaşığa evrilen bir süreç olarak sunulmuştur. Özellikle 1930'larda insanın biyolojik evrimi Darwinist bir perspektifle ele alınırken, 1940'larda bu vurgu sosyo-kültürel ve politik evrime kaymıştır. Din ile ilişkili ders kitaplarında ikili bir yaklaşım görülmüştür. Felsefe/ahlak kitaplarında seküler, akılcı ve bireysel sorumluluğu temel alan etik anlayışlar (Bergson, Rauh, Descartes gibi düşünürler üzerinden) tanıtılırken; 1940'ların sonlarında müfredata giren din dersi kitapları geleneksel İslami teolojiye dayalı, metafizik kabulleri ve dini erdemleri esas alan bir içerik sunmuştur. Sonuç olarak, Tek Parti Dönemi ders kitapları, modern bilimi ve laik dünya görüşünü yayma çabasıyla birlikte, dönemin ideolojik öncelikleri ve toplumsal koşulları doğrultusunda materyalizm ve evrimci düşünceyi farklı derslerde ve zaman dilimlerinde değişken yoğunluk ve biçimlerde yansıtmıştır. Bu durum, yeni bir ulus ve vatandaş kimliği inşa etme projesinin eğitim alanındaki karmaşık ve çok katmanlı doğasını göstermektedir.