Temettuat kayıtlarına göre Erzurum ova köylerinin sosyal ve iktisadi durumu

Osmanlı Devleti'nde idarî, askerî ve malî değişikliklerin miladı olarak kabul edilen Tanzimat Fermanı'nın getirmiş olduğu "herkesin gelirine göre adil vergi verme" ilkesi kısa bir süre sonra Anadolu ve Rumeli'nin değişik bölgelerinde tatbik edilmeye çalışılmış ve temettü vergisi adıyla yeni bir malî çalışma başlatılmıştır. Özellikle 1828-29 Osmanlı-Rus harbinden sonra işgale uğrayan Erzurum ve çevresi bilhassa ekonomik ve malî gelirler konusunda büyük bir kayba uğramış ve politik geleceği ise büyük bir tehlike altına girmiştir. Bu açıdan gerek savaş sonrası sosyo-ekonomik gelirlerin yeniden tespit edilmesi ve gerekse Tanzimat'tan sonra bölgede uygulamaya konulan yeni malî politikalar çerçevesinde temettuat yazımlarına önemli görevler düşmekteydi. Diğer yandan 115 adet köy ve yaklaşık 963 sayfalık temettuat kataloğuna sahip olan Erzurum Ova köyleri, Anadolu ve Rumeli kazaları içerisinde en geniş temettuat yazımlarından birini ihtiva etmektedir. Defterlerin tamamına yakını Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğüne bağlı Osmanlı Arşivi ML.VRD.TMT.d. kataloğ fonu içerisinde yer alıp bazı köylerde ise Müslüman ve gayrimüslim nüfus adına iki farklı defter hazırlanmıştır. Bu defterlerden yola çıkarak Erzurum Ovası ile ilgili yaptığımız çalışmada, bölgenin öncelikle emlak, arazi, hayvan ve meslek gibi gelirleri teker teker ele alınmış ardından tüm hanelere ait gelirler tespit edilerek genel değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Özellikle üçüncü bölümde Erzurum Ovası'nda yaşayan nüfusun din, etnik köken, lakap ve isim gibi soyolojik durumlar ya da toplumsal yapıya ait hususiyetleri ele alınmış bunun dışında tarla, çayır, bostan ve değirmen gibi taşınmaz mallar hakkında geniş bilgilere yer verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Erzurum ova köyleri, Temettuat Defterleri, 19. yüzyıl, demografik yapı, sosyal ve iktisadî yapı