Tezkirecilikten edebiyat tarihçiliğine geçiş ve Abdülhalîm Memdûh un târih-i edebiyât-ı osmâniyye si: inceleme-metin

Şuara tezkireleri Klasik Türk edebiyatının birinci derecede kaynakları arasında yer almaktadır. Divan şairlerinin tanıtıldığı tezkireler, tezkirecilik geleneğinin son bulmasıyla yerini modern edebiyat tarihçiliğine bırakmıştır. Edebiyat târihi ise bir edebiyâtın doğuşundan başlayarak geçirdiği bütün gelişmeleri, bu gelişmelerin safhalarını, bütün bunların sebeplerini ve sonuçlarını inceleyen bir bilim dalıdır. Edebiyat târihçiliği de bir milletin kültür târihinin bütün yönleriyle incelenmesinde, en önemli ilmî disiplinlerden birisidir. Bu çalışmamızda tezkirecilik ile edebiyat tarihçiliği arasındaki geçişi ve farklılığı, ilk edebiyat tarihi çalışması olan Abdülhalîm Memdh'un ?Târih-i Edebiyât-ı Osmâniyye? adlı eserinin incelenmesi ile ortaya koymaya çalıştık.1888 yılında yayınlanmış olan Târih-i Edebiyât-ı Osmâniyye gerek yazıldığı dönem ve gerekse daha önceki dönemlere ait edebiyâtımız hakkında bilgiler içermektedir. Metod ve anlatım bakımından tezkireciliğin izlerini taşıyan bu edebiyat târihi çalışmasında, tasnif sistemi bakımından, yazıldığı dönemden önceki ve döneminin özelliklerini yansıtan bir çok isme gereken yerin verilmemiş olduğu görülmektedir. Bu sebeplerle eserin bir edebiyat târihi denemesi olarak kalmış olduğunu söyleyebiliriz. Çalışmamız dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde tezkire kavramı, tezkireler ve tezkireciliğimiz hakkında bilgi verilmiştir. Bu bölümde tezkireciliğimizin başlangıcı, gelişim süreci ve bu türün örnekleri ele alınmıştır. Burada ayrıca tezkirelerin yüzyıllara göre listesi de yer almaktadır. İkinci bölümde, edebiyat tarihi kavramı, edebiyat tarihinde usul ve edebiyat tarihçiliğimiz hakkında inceleme yapıldı. Bu kavramların genel hatlarıyla incelendiği bölümde, tezkirecilik anlayışı ile edebiyat tarihçiliğinin mukayese edilmesi sağlanmaya çalışıldı. Çalışmamızın esasını teşkil eden üçüncü bölümde ise Târih-i Edebiyât-ı Osmâniyye'nin şekil ve muhteva bakımından incelenmesi yer almaktadır. Eser ayrıca tezkirecilik ve edebiyat tarihçiliği bakımından incelenmiştir. İnceleme neticesinde, Târih-i Edebiyât-ı Osmâniyye'nin, edebiyat tarihçiliğimizin ilk örneği olması bakımından önemli olan eserin, teknik noksanlıkları ve tezkirecilik geleneğimizin izleri tespit edilmeye çalışıldı. Son bölümde ise Târih-i Edebiyât-ı Osmâniyye'nin transkripsiyonlu metni bulunmaktadır. Transkripsiyonlu metni hazırlarken Arapça ve Farsça kelimelerin asıllarına sadık kalmaya dikkat ettik. Ayrıca Târîh-i Edebîyyât-ı Osmâniyye'nin yazıldığı dönemin imla hususiyetlerine de bağlı kalmakla birlikte, eserin daha iyi ve kolay anlaşılabilmesi için Türkçe kelime ve eklerde günümüz Türkçe'sindeki söyleyişi esas aldık. Ekler bölümünde ise çalışmamızdan faydalanmayı kolaylaştırmak açısından şahıs, eser ve yer adlarının yer aldığı dizin ve metnin tamamının tıpkı basımı ilave edilmiştir. Bu çalışmamızla tezkirecilik geleneğimiz ile edebiyat tarihçiliği arasındaki benzer ve farklı yönler, geçiş dönemi örneği olan ?Tarih-i Edebiyâtı-ı Osmâniyye? merkezli olarak tespit edilmeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Tezkire, Edebiyat Tarihi, Abdülhalim Memdûh, Tarih-i Edebiyâtı-ı Osmâniyye