Toprak Ana romanının bağlam sözlüğü

Bu çalışma, Kırgız dili ve edebiyatının önde gelen isimlerinden Cengiz Aytmatov'un Toprak Ana romanını temel alarak, eserdeki Kırgız Türkçesi sözcüklerinin kullanım biçimlerini ve anlam yapılarını incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın temel hedefi, romanın dilinde yer alan kelime ve ifadeleri bağlamı içinde değerlendirerek Kırgız Türkçesinin söz varlığına ilişkin ayrıntılı ve işlevsel bir bağlam sözlüğü oluşturmaktır. II. Dünya Savaşı yıllarında yazılan Toprak Ana romanında dönemin toplumsal yapısı, insanî duyguları ve kültürel değerleri dili şekillendiren temel unsur hâline gelmiş ve bu durum bağlam sözlüğü hazırlanırken kelimelerin anlam kazanma biçimlerine ve kullanılış özelliklerine açık biçimde yansımıştır. Bu yönüyle roman, dönemin ruhunu ve Kırgız halkının yaşantısını yazarın kalemine yansıttığı biçimiyle güçlü bir edebî metin niteliği taşımaktadır. Birinci bölümde Kırgızların tarihî ve kültürel yapısı, Kırgız Türkçesinin yapısal özellikleri ve Kırgız edebiyatının gelişim süreci ele alınmıştır. Bu bölümde ayrıca Kırgız edebiyatının modernleşme süreci ve Sovyet dönemi edebî koşulları üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde Cengiz Aytmatov'un hayatı ve edebî kişiliği tanıtılmış; ardından Toprak Ana romanının konusu, olay örgüsü, karakterlerin psikolojik derinlikleri, doğa - insan ilişkileri, emek ve aile temaları, özellikle anne figürünün romandaki önemi ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Bu bölümde romanın dili, dönemin sosyal ve kültürel yapısına bağlı olarak şekillenen kelime ve ifade tercihleri üzerinden değerlendirilmiş ve bu tercihlerin romana dilsel olarak etkili biçimde yansıdığı ortaya konmuştur. Üçüncü bölümde romanın söz varlığı bağlamsal olarak incelenmiştir. İsimler, fiiller, deyimler, ikilemeler, birleşik fiiller, atasözleri, ilişki sözleri ve dua - beddua ifadeleri, tek anlamlı ve çok anlamlı başlıkları altında sınıflandırılarak incelenmiştir. Her bir kelime grubunun kullanım sıklığı ise ilgili tablolar aracılığıyla sistemli biçimde belirlenmiştir. Dördüncü bölümde Toprak Ana romanı için hazırlanan bağlam sözlüğü alfabetik sırayla düzenlenmiş ve eserde bulunan ögeler, tümce içindeki bağlamına göre kazandığı anlam ile ilgili örnek cümlelerle desteklenmiştir. Çalışma sonucunda, romanda tespit edilen 41 yeni anlam, metne dayalı bağlam sözlüğü oluşturmanın önemini ortaya koymaktadır. Aytmatov'un sözcük seçimi, kültürel göndermeler içeren anlatım stratejileri ve özgün üslubunun incelenmesi, dilbilim çalışmaları ve edebiyat incelemeleri açısından önemli ve nitelikli bulgular sağlamaktadır.