TR 81 düzey 2 bölgesinde orman ürünleri sanayiinin endüstriyel simbiyoz potansiyeli ve sürdürülebilir bir ağ tasarımı: Filyos vadisi projesi örneği

Endüstriyel Simbiyoz; biyoloji biliminde önemli yer edinen ''simbiyoz'' kavramından geliştirilerek, endüstriye entegre edilmiş ortak yaşam olgusunu ifade eder. Doğadan esinlenerek geliştirilen tasarımlar, endüstriyel sistemlere önemli katma değer sağlar. Başta çevresel olmak üzere ekonomik ve sosyal açıdan sürdürülebilirliği sağlayan bu tasarımlar bölgelerin iktisadi kalkınmasında sanayi sektörünün payını arttırır. TR 81 Düzey 2 Bölgesindeki yatırımların sektörel dağılımı incelendiğinde maden, demir- çelik, orman ürünleri sanayii gibi birincil fosil kaynaklar üzerinden sanayiinin çeşitlendiğini söylemek mümkündür. Endüstriyel simbiyozun en iyi modelleme alanları ise sektörel çeşitliğinin var olduğu bu bölgelerdir. TR 81 Düzey 2 Bölgesindede mevcut olan ve yapılan yeni yatırımlarla gün geçtikçe sektör ve pazar çeşitliliği artmaktadır. Bu artış endüstriyel simbiyozun ruhuna çok uygundur. Bölgede yükselen bir değer olarak inşaa edilen; Filyos Vadisi Projesi'nde yer alan ve yer alması muhtelemen sektörler incelendiğinde çeşitliliğinin çok daha artacağı bilinmektedir.Türkiye'nin ilk Mega Endüstri Bölgesi, Osmanlı Padişahı Sultan 2. Abdülhamit döneminde gündeme gelen, 12. ve günümüzdeki Cumhurbaşkanı Recep Tayyip ERDOĞAN tarafından hayata geçirilmesi planlanan ''Filyos Vadisi Projesi''nin çıktısıdır. Ülkenin dünyaya açılan kuzey kapısı olarak nitelendirilen projenin, 2023 vizyonu doğrultusunda tamamlanması planlanmıştır. Gelinen son noktada, Çaycuma-1 sahasında 58 milyar m 3 yeni doğalgaz keşfi ile bölgedeki toplam rezerv 710 milyar m 3 yükselmiştir. Ekonomik değeri uluslararası piyasalar da bir trilyon dolar karşılığında olduğu belirlenmiştir. Küresel iklim krizi ile karşı karşıya olduğumuz bu günlerde kirlilik ve ısınma anlamında parametreler değişmiştir. Ekonomik türbülanstan çıkıp geleceğe odaklanmamızı sağlayan bu proje, başta Avrupa Yeşil Mutabakaatı olmak üzere Birleşmiş Milletlerin sürdürülebilirlik hedefleri vb. uluslararası regülatörlere uyum açısından da oldukça önem arz etmektedir. Dünyada pek çok sanayi bölgesi olmasına rağmen bunların çoğu, ilgili sanayi bölgelerinde yer alan endüstriler arasında simbiyotik ilişkilendirmelerin yokluğu veya yetersizliği nedeniyle eko-endüstriyel park olarak nitelendirilememektedir. Bu çalışma Filyos Vadisi Projesi'nin ekonomik, sosyal ve çevresel boyutunu gözler önüne sererek, faydalı bir ''Mega- Eko Endüstriyel Park'' model önerisi sunmaktadır. Özellikle çevresel boyutu ile değerlendirildiğinde, tepkilere dönüşen yatırım çıktılarının iyileştirilmesine yönelik kapalı döngüsel ekonomi modeli ile sürdürülebilir endüstriyel simbiyoz ağ tasarımı modellemesi çalışılmıştır. Özgün Filyos Mega-Eko Park tasarımı ile, mega endüstri bölgesine döngüsellik işlevi kazandırılmıştır. Bu model ile atıkların diğer endüstrilerin kullanımına uygun şekilde yerinde ayrıştırılarak verilmesi, işletme ve organizasyon içi değişim, birlikte yer alan işletmeler arası değişim, iller arasındaki değişim, ilgili bölgede sanal olarak organize olmuş işletmeler arasındaki değişim vb. olmak üzere oldukça kapsayıcı hususlar tasarlanmıştır. Tasarım ile bölgenin çevresel ve sektörel mevcut durumu analiz edilerek ortaya konulmuş olup, bölgedeki kamu kurum ve kuruluşlarının kentsel simbiyoz potansiyeli / endüstriyel simbiyoza yönelik alt yapı kapasite uygunluğu çalışmaları ile desteklenmiştir. Tüm bu bilgiler ışığında bölgeye özgü endüstriyel simbiyoz ağ tasarımı yapılmıştır. Endüstriyel simbiyoz uygulamalarının yürütülmesi ve sürdürülebilirliğinin sağlanması için tasarlanan ağ; Cambridge Üniversitesi, Endüstriyel Sürdürülebilirlik Merkezi tarafından geliştirilen bir veri tabanı (MAESTRI) kullanılarak belirlenmiştir. Veri tabanı, makale vb. bilimsel kaynaklar ışığında geliştirilen simbiyotik ilişkilendirmeler, atık alışverişlerine de imkân yaratmaktadır. Diğer yandan bölgede bulunan büyük endüstrilerin yer değiştirme maliyetinin yüksek olması sebebiyle mega-eko parkın bulunduğu bölge ile bağlantılı şekilde üretime devam etmesi için sanal bağlar ile ilintilenerek ağ tasarımına dahil edilmiştir. Sanal olarak ortak yaşam olgu ile organize edilen endüstriler ve fiziki mevcut endüstriler arasında paylaşım yapmaya imkân tanımak; bu çalışmanın eşit öneme sahip bir diğer farklılığıdır. Ülke genelinde farklı bölgelerde birçok proje yürütülmesine başlanmış olmasına rağmen, endüstriyel simbiyoz uygulamalarının yönetilmesinde gerek ulusal gerekse yerel düzeyde henüz görev üstlenecek herhangi bir yapı veya teşkilat kurulmamış ve yetkilendirilmemiştir. Üniversite, kamu ve sanayi ahengi endüstriyel simbiyoz çalışmalarında çok önemli bir husustur. Dolayısıyıla ortak sorumluluk dahilinde hareket etmek çok daha doğru olacaktır. Bu çalışma ile TR 81 Düzey 2 Bölgesinde endüstriyel simbiyoz uygulamalarının sürdürülebilirliğini sağlamak amacı ile yürütme hususunda yetkilendirilebilecek komite tasarım modellemesi oluşturulmuştur. Ayrıca orman ürünleri sanayii sektöründen geliştirilen sosyal ağ analizi ile uygulamaların sosyal yönü gözardı edilmemiş olup, mega-eko park dizayn çalışmalarına yansıtılmıştır. Bu bağlamda, katılımcı bir anlayış ile bölge paydaşlarının görüş ve önerileri doğrultusunda ortaya konulan model, bir ilk niteliğindedir. Çalışma sonuçlarının bölgesel/yerel stratejiler ile ulusal strateji ve politikaların belirlenmesine, ayrıca Türkiye için oluşturulmakta olan yol haritasının geliştirilmesine de katkı sağlaması beklenmektedir. İlk olarak giriş bölümünde çalışmanın amacı, önemi ve kapsamı, kabuller ve kısıtlar, arka plan, motivasyon ve tez taslağı oluşturulmuştur. Endüstriyel simbiyozun kapsayıcı çalışma anlayışından ve yönteminin standardize edilmemesinden dolayı literatürde yeterli çalışma bulunmamaktadır. Bu nedenle, endüstriyel simbiyoz uygulamalarında kullanılan analiz yöntemleri üzerine çok kapsamlı bir literatür çalışması yapılmıştır. Çalışma ile endüstriyel simbiyoz uygulamalarında kullanılan analiz yöntemleri üzerine odaklanarak kavramın; yaşam döngü analizi, yaşam döngüsü maliyet analizi, sosyal yaşam döngüsü, girdi çıktı analizi, malzeme ve madde akış analizi gibi aynı zamanda döngüsel ekonomi ve sürdürülebilirlik çerçevesinde incelenmiştir. Endüstriyel simbiyoz yöntem uygulamaları derinlemesine analiz edilerek güçlü ve zayıf yönleri üzerine durulmuştur. Ayrıca bu bölüm endüstriyel simbiyoz uygulamalarında kullanılan analiz yöntemlerine ilgi duyan işletmen, araştırmacı, akademisyen veya bilim insanlarına rehberlik edecek kapsayıcı ayrıntılı bilgiler sunmaktır. Üçüncü bölüm olan kuramsal çerçeve bölümünde ise, TR 81 Düzey 2 Bölgesini oluşturan illere ait ampirik veriler sunulmuştur. Çalışmanın odak noktası olan Filyos Vadisi Projesine yönelik gelinen son nokta, beklentiler ve gelecekte gerçekleştirilecek faaliyetlere ilişkin veriler paylaşılmıştır. Tüm bunlara ek olarak bölgede öne çıkan orman ürünleri sanayii detaylı değerlendirmek adına, dönemsel sektörel ve ihracat rakamları, kapasite kullanımı istatistiki açıdan incelenmiştir. Ayrıca orman ürünleri sanayii yenilikçilik ve altyapıyı değerlendirmeye yönelik SWOT analiz çalışması ile de desteklenmiştir. Dördüncü bölüm olan materyal ve yöntem kısmında ise, temel düzeyde çalışma için araştırma protokolünün tanımlanarak mevcut durum analizlerinin nasıl yapıldığı, verileri analiz etmek için hangi istatistiksel testlerin yapıldığı, sürdürülebilir bir ağ tasarımı yönteminin kullanımı, komite tasarım modellemesinin altyapısı ve sosyal ağ analizlerinin nasıl oluşturulduğu ve çalışmanın odak noktası olan Filyos Mega-Eko Park tasarımının yöntemi sunulmuştur. Çalışmanın beşinci bölümünü bulgular ve irdeleme kısmı oluşturmaktadır. Bu bölümde, ilk olarak TR 81 Düzey 2 Bölgesi çevresel ve sektörel boyutta mevcut durum analizi yapılarak sunulmuştur. Sonraki süreçte bölgedeki 88 adet kamu kurum ve kuruluşlarına yönelik uygulanan ''Kentsel Simbiyoz Potansiyeli ve Endüstriyel Simbiyoza Yönelik Alt Yapı Kapasite Uygunluğu Ölçüm Anketi'' sonuçları incelenmiştir. Bölgedeki 272 adet orta ve büyük ölçekli orman ürünleri sanayii işletmelerine de ''Endüstriyel Simbiyoz Potansiyeli Ölçüm Anketi'' uygulanarak sonuçları analiz edilmiştir. Tüm bu veriler ışığında sürdürülebilir bir ağ tasarımı, komite tasarım modellemesi ve sosyal ağ analizi son olarakta özgün bir tasarım olan Filyos Mega-Eko Park tasarımı bulgular ve inceleme kısmında sunulmuştur. Son bölüm olan sonuç-öneriler kısmında ise bulgulara ilişkin sentezler yapılarak, gelecekteki araştırmalar için çıkarımlar çalışma kapsamında derlenerek sunulmuştur.