Türk devlet geleneği: İnsan din siyaset ilişkileri

Türk Devlet Geleneği İnsan, Din Siyaset İlişkileri adlı çalışma Türk düşüncesinin inşa ettiği insan doğası anlayışını ve Türk devletlerin din ve devlet ilişkilerinde benimsediği devlet merkezli yaklaşımı irdeleyerek söz konusu iki anlayışın Türk devlet geleneğine dönüşme sürecini incelemektedir. Tarihsel süreç boyunca düşünce gelenekleri tarafından inşa edilen insan doğası anlayışları bir yandan siyasal kuramları, devlet anlayışlarını ve siyasal ideolojileri şekillendirirken diğer yandan siyasal kuramların meşrulaştırıcı ölçütü olarak kullanılmıştır. Bu bağlamda devlet anlayışlarını şekillendiren ve ayrıştıran düşünce geleneklerinden bir de insan doğasına ilişkin geliştirilen yaklaşımlardır. Batı düşünce geleneğinin inşa ettiği insan doğası anlayışı kötücül insan doğasıyken Türk düşüncesinin inşa ettiği insan doğası anlayışı düalist (iyi- kötü) insan doğasıdır. Çalışma, Türk devlet anlayışının Batı düşüncesiyle tam anlamıyla anlaşılmasının mümkün olmadığını, çünkü Türk devlet anlayışını şekillendiren insan doğası anlayışının kötücül olarak değil düalist olarak inşa edildiğini vurgulamaktadır. Çalışma Batı düşüncesine karşın Türk düşüncesinin inşa ettiği düalist insan doğası anlayışını incelemektedir. Türk devlet geleneğini inceleyen çalışmanın odaklandığı diğer bir mesele: Türk devletlerin din ve devlet ilişkileri çerçevesinde teo-politik nedenlerle belirli bir İslami geleneği devlet düşüncesine eklemlemesi ve devlet geleneğine dönüştürmesidir. Din anlayışların siyaseti şekillendirdiği gerçeğine karşın devletlerin de dinleri bir takım teo-politik kaygılarla benimsediği düşüncesini işleyen çalışma, Türklerin din değiştirme kararlarında sosyolojik, ekonomik ve askeri nedenlerin yanı sıra devletin politik kararlarının da etkili olduğunu vurgulamaktadır. Gerek İslamiyet öncesi gerek İslamiyet sonrası din ve devlet ilişkilerinde devlet merkezli bir yaklaşım sergileyen Türk devletleri İslamlaşma sonrasında teo-politik kaygılarla Ehlisünnet düşüncesini devletin resmi mezhebi şeklinde takip etmişlerdir. Bu bağlamda Karahanlılar milli varlığını koruma kaygısıyla Maturidi geleneğini benimserken Selçuklular siyasallaşan Şii düşüncesine karşın teo-politik nedenlerle Eşari geleneğini desteklemişlerdir. Osmanlı devleti ise heteredoks yapıları sistem dışına itmesine karşın heteredoks bir yapı olan Bektaşiliği resmen tanımış ve desteklemiştir. Söz konusu bu politikalar devlet merkezli din anlayışının yansımalarıdır. Çalışma söz konusu politikaları inceleyerek Türk devletlerin din ve devlet ilişkileri çerçevesinde devlet merkezli bir yaklaşım benimsediklerini göstermektedir.