Türk devletlerindeki hayat bilgisi dersi öğretim programlarının karşılaştırmalı incelenmesi

Eğitim, toplumların gelişiminde kritik bir rol oynar ve ülkelerin gelişmişlik seviyelerini gösteren önemli ölçütler içerisinde yer alır. Bu kapsamda eğitim sisteminin gelişmesi ve zenginleşmesi için ülkeler, farklı ulusların öğretim programlarını ve ders kitaplarını inceleyerek olumlu yönlerini kendi eğitim sistemlerine entegre etmektedirler. Eğitim kalitesinin artırılması, toplumun genel refahının yükseltilmesine önemli ölçüde katkı sağlamaktadır. Eğitim ve öğretim programlarının, yetiştirilmek istenen insan profili üzerinde belirleyici bir etkisi olduğu açıktır. Bu nedenle ülkeler kendi eğitim sistemlerinde geliştirdikleri eğitim ve öğretim programları aracılığıyla istedikleri özelliklere ulaşmaya çalışmaktadır. Geliştirilen programlar öğrencilere etki etmektedir ve onların sonraki eğitim aşamalarına yön vermektedir. Bireylerin yaşamına yön veren programlar arasında ilkokulda geliştirilen programlar da yer almaktadır. İlkokul, öğrencilerin temel bilgi, beceri, ulusal ve evrensel değerleri edindikleri ilk basamaktır. Bu basamakta yer alan hayat bilgisi dersi söz konusu özelliklerin büyük bir çoğunluğunu kazandırma amacındadır. Hayat bilgisi dersi, doğa bilimleri ve sosyal bilimlerden oluşurken aynı zamanda değer, düşünce ve sanata da önem vermektedir. Ayrıca bireylerin kişisel nitelikleriyle birlikte temel beceriler kazanmasına yardımcı olmaktadır. Bu sayede birey yaşamın içindeki olayları anlamlandırabilmektedir. Araştırmanın amacı, Türk devletlerindeki hayat bilgisi dersi öğretim programlarında yer alan becerileri, eğilimleri, okuryazarlıkları, değerleri ve kavramları inceleyerek programlar arasındaki benzerlik ve farklılıkları belirlemektir. Bu doğrultuda nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması benimsenmiş ve araştırma verileri doküman incelemesine tabi tutulmuştur. Araştırmanın veri kaynakları Türkiye, Türkmenistan, Azerbaycan, Kırgızistan, Kazakistan, Özbekistan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti [KKTC] ülkelerinin resmî sitelerinde bulunan ve eğitim bakanlıkları tarafından sunulan hayat bilgisi ve eş değer derslerin öğretim programlarından oluşmaktadır. Bu araştırmada veriler, araştırmanın amacı doğrultusunda incelenmiş ve problemler ile alt problemlerde yer alan sorulara yanıtlar aranmıştır. Doküman incelemesi sonucunda elde edilen bulgular tablolaştırılarak yorumlanmıştır. Araştırmada ulaşılan bazı önemli sonuçlar şunlardır: Türkiye ve Kazakistan'daki hayat bilgisi dersi öğretim programlarında on sekizer, Türkmenistan, Azerbaycan ve Kırgızistan'da on yedişer, Özbekistan'da 15 ve KKTC'de 19 becerinin yer aldığı tespit edilmiştir. Hayat bilgisi dersi öğretim programlarının eğilim yaklaşımında büyük bir çeşitlilik gözlenmektedir. KKTC, eğilimlere yer verme açısından diğer ülkelerden belirgin şekilde ayrılmakta ve bu alanda lider konumda bulunmaktadır. Ayrıca KKTC, incelenen tüm eğilimlere toplam 504 kez yer vererek yedi ülkenin toplam 941 yer alma sayısının yarısından fazlasını (%53,5) tek başına karşılamaktadır. Türk devletleri hayat bilgisi dersi öğretim programları, öğrencilere kazandırılması hedeflenen okuryazarlık alanlarında bir dizi ortak ve farklı öncelik sergilemektedir. Bilgi okuryazarlığı (106) tüm programlar genelinde en yüksek yer alma oranı ile temel bilgi edinme, işleme ve kullanma gibi özelliklerin Türk devletlerinin programlarında ortak odak alanı olduğunu göstermektedir. Yedi ülkenin hayat bilgisi dersi öğretim programları arasında Kırgızistan programı (143), değerler boyutuna en yoğun şekilde yer veren ülke olarak belirlenmiştir. Bu programı sırasıyla Azerbaycan (136), Türkmenistan (135) ve Türkiye (132) programları takip etmektedir. KKTC (122), Kazakistan (101) ve Özbekistan (103) programları ise diğer ülkelere kıyasla en düşük toplam değer sayısına sahiptir. Tüm programlar ortak payda üzerinden incelendiğinde sorumluluk değerinin (138) diğer tüm değerlerin önüne geçerek daha ağırlıklı olduğu belirlenmiştir. Sorumluluğu, yüksek oranda vatanseverlik (101) ve sağlıklı yaşam (79) değerleri takip etmektedir. Yedi Türk devletinin hayat bilgisi dersi öğretim programlarında kavramlar boyutunda ülkeler arasında belirgin farklılıklar gözlenmektedir. Türkmenistan programı yoğun şekilde "sağlık" (58), Özbekistan programı ise "doğa" (28) kavramına odaklanmaktadır. Tüm ülkelerin öğretim programları birlikte değerlendirildiğinde programlarda en çok "sağlık" (100), "güvenlik" (84) ve "doğa" (76) kavramlarının yer aldığı tespit edilmiştir. İleriki çalışmalarda Türk devletlerinin hayat bilgisi dersi öğretim programları öğrenme alanları, öğrenme çıktıları, ölçme-değerlendirme yaklaşımları gibi programın diğer öğeleri açısından da karşılaştırmalı olarak ele alınabilir.